باشگاه خبرنگاران جوان؛ مهدی سیف تبریزی – یک سند دولتی روسیه از برنامه مسکو برای گسترش و نهادینهکردن همکاری با ایران در حوزههای مالی، انرژی، هستهای، صنایع هوایی و حملونقل پرده برداشته است؛ برنامهای که نشان میدهد روابط تهران و مسکو تنها به تجارت دوجانبه محدود نمانده و دربرگیرنده ایجاد زیرساختهای مستقل مالی و حملونقلی نیز بوده است.
گزارشی که از «فاکسنیوز دیجیتال» به دست آمده و مورد بررسی قرار گرفته نشان میدهد، این سند ۴۴ صفحهای با عنوان «برنامه همکاری فدراسیون روسیه و جمهوری اسلامی ایران برای سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶» تهیه شده و در سمت روسیه در دوم سپتامبر ۲۰۲۴ به تصویب رسیده است. این سند که با عنوان «برای استفاده رسمی» مشخص شده، مسئولیتهایی را برای وزارتخانهها، نهادهای نظارتی، بانکهای مرکزی و شرکتهای دولتی دو کشور تعیین کرده و برای اجرای برخی طرحها تا پایان سال ۲۰۲۶ زمانبندی مشخص در نظر گرفته است.
با این حال، گزارش تأکید میکند که این نقشه راه پیش از جنگ کنونی میان ایران و آمریکا تهیه شده و نمیتوان بر اساس آن با قطعیت گفت تمام پروژههای پیشبینیشده همچنان در حال اجرا هستند. حرکت به سمت نظام مالی مستقل یکی از مهمترین محورهای این نقشه راه، کاهش وابستگی روابط مالی ایران و روسیه به زیرساختهای مالی غربی است. بر اساس این سند، تهران و مسکو قصد داشتند سهم تجارت دوجانبهای را که با پولهای ملی دو کشور تسویه میشود، از ۶۸ درصد در سال ۲۰۲۴ به ۷۱ درصد در سال ۲۰۲۶ افزایش دهند.
همچنین توسعه حسابهای کارگزاری بر مبنای روبل و ریال و ایجاد سازوکارهای جدید برای انجام مبادلات مالی در دستور کار قرار گرفته بود. از دیگر بخشهای مهم سند، همکاری بانک مرکزی روسیه و بانک مرکزی ایران برای توسعه ارزهای دیجیتال بانک مرکزی و استفاده از سامانههای مستقل انتقال پیامهای مالی است. این سند بهطور مستقیم نام سوئیفت را به عنوان هدف این اقدامات ذکر نمیکند و این سازوکارها را نیز صراحتاً دور زدن تحریمها نمینامد؛ با این حال، در عمل مسیر همکاری به سمت ایجاد کانالهای مالی مستقل از زیرساختهای غربی حرکت کرده است.
در همین راستا، الکسی اورچوک، معاون نخستوزیر روسیه، در فوریه ۲۰۲۵ اعلام کرده بود که دو کشور عملاً بخش عمده تسویهحسابهای تجاری خود را به ارزهای ملی منتقل کردهاند. همچنین سفیر ایران در روسیه از اتصال شبکه پرداخت «شتاب» ایران به شبکه «میر» روسیه خبر داده بود. همکاری هستهای؛ از نیروگاه بوشهر تا ادامه فعالیت روس اتم بخش دیگری از نقشه راه به همکاری هستهای اختصاص دارد.
بر اساس این سند، شرکت دولتی «روساتم» مسئولیت ادامه همکاری در نیروگاه هستهای بوشهر، از جمله تأمین سوخت و پشتیبانی فنی از واحد نخست و فعالیتهای مرتبط با ساخت واحدهای دوم و سوم را بر عهده دارد. گزارش میگوید این پروژهها پیش از تدوین نقشه راه نیز وجود داشتهاند، اما در چارچوب گستردهتر همکاریهای ایران و روسیه گنجانده شدهاند. روساتم در دوم سپتامبر ۲۰۲۶ نیز اعلام کرد متخصصان روسی برای انجام تعمیرات برنامهریزیشده و تعویض بخشی از سوخت واحد نخست نیروگاه بوشهر در حال بازگشت به ایران هستند و سوخت مورد نیاز نیز پیشتر تحویل شده است.
حضور روسیه در پروژههای نفت و گاز ایران همکاری انرژی تنها به بخش هستهای محدود نشده است. در نقشه راه روسیه، میادین نفت و گاز «شادگان»، «کیش» و «پارس شمالی» نیز به عنوان پروژههایی که امکان مشارکت روسیه در آنها وجود دارد، مطرح شدهاند. وزارت انرژی روسیه و شرکتهای روسی ذیربط مسئولیتهایی در این زمینه داشتهاند و در برخی موارد، جزئیات مربوط به تأمین مالی پروژهها محرمانه اعلام شده است. بر اساس گزارشهای منتشرشده، شرکت دولتی روسی ZN-Vostok نیز در فوریه ۲۰۲۶ درگیر توسعه میدان نفتی شادگان بوده است.
تولید قطعات هواپیما در ایران یکی از بخشهای کمتر مورد توجه این برنامه، همکاری در صنعت هوانوردی است. بر اساس سند، مقامهای روسیه موظف شدهاند قطعات و مجموعههایی از هواپیماهای روسی را که قابلیت تعمیر یا تولید در ایران دارند شناسایی کرده و شرکتهای ایرانی دارای توانایی لازم را مشخص کنند. همچنین قرار بوده تأسیسات منتخب ایرانی از سوی نهاد هوانوردی روسیه، «روسآویاتسیا»، مورد تأیید و گواهی قرار گیرند. در نقشه راه برای دستیابی به توافق مربوط به بومیسازی تا ۳۱ مارس ۲۰۲۶ و تولید نمونههای اولیه تا پایان سال ۲۰۲۶ زمانبندی تعیین شده بود.
البته گزارش تصریح میکند که شواهد مستقلی درباره آغاز تولید قطعات هواپیماهای روسی در داخل ایران در دست نیست. در عین حال، همکاری دو کشور در حوزه تعمیر و نگهداری هواپیما پیشرفت کرده و در فوریه ۲۰۲۵، سه شرکت ایرانی برای انجام برخی فعالیتهای تعمیراتی و مرتبط با صلاحیت پروازی هواپیماهای مورد استفاده روسیه تأیید شده بودند. اتصال ایران و روسیه به خلیج فارس حملونقل و توسعه مسیرهای ترانزیتی نیز جایگاه ویژهای در نقشه راه مسکو دارد. یکی از پیشنهادهای مطرحشده، ایجاد یک خط ریلی با عرض خط ۱۵۲۰ میلیمتر از مرز ایران و جمهوری آذربایجان به سمت بنادر خلیج فارس است؛
طرحی که در صورت تحقق میتواند پیوند ریلی روسیه با مسیرهای منتهی به آبهای جنوبی ایران را تقویت کند. در همین چارچوب، روسیه بر تکمیل خط ریلی حدود ۱۶۲ کیلومتری رشت–آستارا نیز تأکید کرده است؛ مسیری که یکی از حلقههای مفقوده کریدور بینالمللی حملونقل شمال–جنوب محسوب میشود. ایران و روسیه در ماه مه ۲۰۲۵ مطالعات مهندسی این پروژه را آغاز کردند، هرچند طبق ارزیابی مطرحشده در گزارش، تا اواخر تابستان ۲۰۲۶ ساخت کامل این مسیر آغاز نشده بود.
مسکو همچنین خواهان افزایش سرمایهگذاری ایران در زیرساختهای بندری و لجستیکی آستراخان شده و ایجاد انبارها و تأسیسات مرتبط با غلات و روغنهای گیاهی را در این چارچوب مطرح کرده است. فراتر از یک همکاری سیاسی مجموع این پروژهها تصویری از تلاش روسیه برای تبدیل روابط با ایران به مجموعهای از سازوکارهای پایدار و نهادمند ارائه میدهد؛ سازوکارهایی که از نظام مالی و پرداختهای دوجانبه آغاز میشود و تا انرژی هستهای، نفت و گاز، صنعت هوانوردی و کریدورهای حملونقل امتداد پیدا میکند.
اهمیت این سند صرفاً در فهرست پروژههای آن نیست، بلکه در نوع ساختاری است که برای روابط دو کشور ترسیم میکند؛ ساختاری که در آن وزارتخانهها، بانکهای مرکزی، نهادهای دولتی و شرکتهای بزرگ دولتی روسیه برای پیشبرد همکاری با ایران وظایف مشخصی بر عهده گرفتهاند. در عین حال، باید توجه داشت که این سند مربوط به دوره ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ است و پیش از تهاجم آمریکا به ایران تدوین شده است؛ بنابراین وجود یک پروژه در نقشه راه به معنای اجرای کامل یا ادامه قطعی آن در شرایط کنونی نیست.
با این وجود، بخشی از طرحهای مطرحشده در این سند، از جمله همکاریهای مالی، هستهای، حملونقلی و انرژی، هماکنون نشانههایی از پیشرفت عملی داشتهاند.
منبع: باشگاه خبرنگاران جوان
