مدیرعامل گروه رسانهای مهر در نشست اوآنا، با تشریح راهکارهای مقابله با گسترش اطلاعات نادرست و اخبار جعلی، بر نقش گزارشگری میدانی و راستیآزمایی در شکلدهی به روایتهای معتبر تأکید کرد.
به گزارش خبرنگار مهر، محمدمهدی رحمتی، مدیرعامل گروه رسانهای مهر، در پنل «راهکارهای مقابله با گسترش اطلاعات نادرست و اخبار جعلی» در نشست رسانهای شصتوپنجمین سالگرد اوآنا در مسکو، درباره نقش رسانهها در شکلدهی، حفاظت و اصلاح روایتها، بهویژه در شرایط بحرانی، سخنرانی کرد.
رحمتی در ابتدای سخنان خود با اشاره به نقش رسانه در شکلدهی به درک عمومی از واقعیت گفت: امروز رسانه صرفاً ابزاری برای انتقال اخبار نیست، بلکه میتواند بر نحوه درک مردم از واقعیت تأثیر بگذارد، به شکلگیری روایتهای عمومی کمک کند و حتی در برخی موارد، نحوه درک افکار عمومی از یک بحران را تغییر دهد.
وی افزود: به همین دلیل، مسئولیت رسانه تنها به سرعت محدود نمیشود و دقت، راستیآزمایی، شفافیت و اخلاق حرفهای نیز بخشهای اساسی این مسئولیت هستند.
رسانه نباید واقعیت مصنوعی ایجاد کند
مدیرعامل گروه رسانهای مهر با بیان اینکه آنچه مخاطبان بهعنوان واقعیت میپذیرند، اغلب تحت تأثیر روایتهایی شکل میگیرد که در طول زمان تکرار و بازنشر میشوند، گفت: رسانه میتواند یک موضوع را در مرکز توجه افکار عمومی قرار دهد یا آن را به حاشیه براند.
رحمتی تأکید کرد: خطر اصلی زمانی ایجاد میشود که رسانه موضوعی را که فاقد مبنای عینی یا مستند است، بهگونهای ارائه کند که مخاطب آن را بهعنوان حقیقت بپذیرد.
وی ادامه داد: وظیفه ما نباید ساختن یک واقعیت مصنوعی باشد؛ وظیفه ما این است که تنها چیزی را به مخاطبان خود بگوییم که واقعی، قابل راستیآزمایی و مبتنی بر شواهد باشد.
مدیرعامل گروه رسانهای مهر گفت: یک سازمان رسانهای قدرتمند، سازمانی نیست که بتواند بهتر از دیگران داستانسازی کند، بلکه سازمانی است که بتواند روایت خود را بر حقیقت و شواهد بنا کند.
رسانه نباید اجازه دهد خلأ اطلاعاتی در زمان بحران ایجاد شود
رحمتی در ادامه با اشاره به اهمیت شکلگیری روایت اولیه در زمان بحران گفت: مدیریت رسانهای بحران را میتوان در چهار مرحله مورد توجه قرار داد؛ نخست، تحریریه ممکن است با یک رویداد غافلگیرکننده مواجه شود؛ دوم، باید آرامش حفظ شود، تحریریه سازماندهی و مسئولیتها مشخص شوند؛ سوم، باید دقیقاً مشخص شود چه اتفاقی رخ داده و در این مرحله راستیآزمایی و جمعآوری اطلاعات قابل اعتماد ضروری است؛ و چهارم، باید پیش از شکلگیری خلأ اطلاعاتی، اطلاعات دقیق و مسئولانه در اختیار مخاطب قرار گیرد.
وی افزود: وقتی یک رسانه معتبر در زمان بحران سکوت میکند یا با تأخیر واکنش نشان میدهد، خلأ اطلاعاتی معمولاً با روایتهای دیگری پر میشود و این روایتها ممکن است نادرست، اغراقآمیز یا حتی عمداً گمراهکننده باشند.
رحمتی با اشاره به ناآرامیهای ۱۸ و ۱۹ دی، برابر با ۸ و ۹ ژانویه ۲۰۲۶، گفت: در این مقطع، به دلیل غافلگیری اولیه، روایت نخست بهسرعت شکل نگرفت و در نتیجه رسانههای غربی توانستند روایت خود را درباره تعداد کشتهشدگان و وضعیت ایران مطرح کنند.
وی تأکید کرد: منظور این نیست که رسانه باید اخبار را با عجله و بدون راستیآزمایی منتشر کند؛ بلکه باید دو کار را همزمان انجام دهد، یعنی اطلاعات را راستیآزمایی کند و در عین حال اجازه ندهد خلأ اطلاعاتی برای مدت طولانی بدون پاسخ باقی بماند.
مستندسازی، امکان بررسی مستقل روایتها را فراهم میکند
مدیرعامل گروه رسانهای مهر با اشاره به آنچه «هزینه خلأ روایی» خواند، گفت: در جریان این ناآرامیها ارقام متفاوتی درباره تعداد جانباختگان منتشر شد و دونالد ترامپ نیز در پستهای خود در شبکههای اجتماعی به ارقام بسیار بالایی از کشتهشدگان، از جمله ادعای بیش از ۱۰۰ هزار کشته و رقم ۵۲ هزار کشته در پنج ماه، اشاره کرد.
وی افزود: در یکی دیگر از این ادعاها نیز از جانباختگان «صدها هزار معترض» طی ۵۰ سال سخن گفته شده بود؛ در حالی که این ارقام بدون ارائه فهرست کامل اسامی، جزئیات فردی یا شواهدی که بتوان بهصورت مستقل بررسی کرد، مورد توجه گسترده سیاسی و رسانهای قرار گرفتند.
رحمتی گفت: در مقابل، بر اساس آمار رسمی منتشرشده از سوی دولت ایران، تعداد جانباختگان ۳۱۱۷ نفر اعلام شد که از این تعداد، ۲۴۲۷ نفر شهروند عادی بودند که بر اساس این گزارش، به دست آشوبگران جان خود را از دست دادهاند.
وی ادامه داد: اهمیت این رقم تنها به عدد ۳۱۱۷ محدود نمیشود، بلکه اسامی، جزئیات و اطلاعات مربوط به این افراد نیز منتشر شده و همین موضوع امکان بررسی و راستیآزمایی آمار را فراهم میکند.
مدیرعامل گروه رسانهای مهر تأکید کرد: تفاوت میان این دو نوع روایت نشان میدهد که چرا مستندسازی اهمیت دارد. ارقام بدون پشتوانه میتوانند بهسرعت گسترش پیدا کنند و بر افکار عمومی تأثیر بگذارند، اما روایت مستند به دیگران اجازه میدهد اطلاعات را بهصورت مستقل بررسی و ارزیابی کنند.
رحمتی افزود: رسانهها باید تا حد امکان از ارقام کلی و احساسی فاصله بگیرند و به سمت اطلاعاتی حرکت کنند که دقیق، قابل پیگیری و قابل راستیآزمایی باشد؛ زیرا هرچه اطلاعات دقیقتر و مستندتر باشد، امکان سوءاستفاده از روایت نیز کمتر خواهد بود.
مسئله این نیست که درباره بحران صحبت کنیم یا نه؛ مسئله این است که چگونه صحبت کنیم
وی در ادامه با اشاره به نمونه حمله به مراسم عروسی در کوهستک سیریک گفت: در دنیای امروز، تقریباً هیچ موضوعی برای همیشه ناگفته باقی نمیماند و اگر یک سازمان رسانهای درباره موضوعی سکوت کند، رسانههای دیگر، شبکههای اجتماعی یا کاربران ناشناس ممکن است روایت خود را درباره آن ارائه کنند.
رحمتی افزود: بنابراین مسئله اصلی این نیست که آیا باید درباره یک بحران صحبت کنیم یا نه؛ مسئله اصلی این است که چگونه باید درباره آن صحبت کنیم.
مدیرعامل گروه رسانهای مهر با اشاره به گزارش خبرنگار مهر از حادثه کوهستک سیریک گفت: بر اساس اطلاعات ارائهشده در این گزارش، پنج نفر از جمله یک کودک چهار ساله کشته و ۶۳ نفر مجروح شدند که ۵۰ نفر از مجروحان زن و کودک بودند.
وی ادامه داد: خبرنگار خبرگزاری مهر بلافاصله پس از هدف قرار گرفتن مراسم عروسی در محل حاضر شد و گزارشهای میدانی تهیه کرد. این حضور فوری باعث شد اطلاعات مستقیم، تصاویر و شواهد اولیه پیش از آنکه روایتهای ناقص، تحریفشده یا جعلی بر فضای رسانهای مسلط شوند، ثبت و منتشر شوند.
رحمتی گفت: گزارشهای تهیهشده توسط خبرنگار مهر مبنایی برای شکلگیری یک روایت دقیق از آنچه اتفاق افتاده بود فراهم کردند و بسیاری از رسانهها و منابع دیگر نیز به این گزارشها و تصاویر استناد کردند.
وی تأکید کرد: در چنین مواردی، رسانه باید روایت خود را بر شواهدی مانند تصاویر بیمارستان، گفتوگو با شاهدان، اطلاعات پزشکی، تصاویر محل حادثه و شواهد فنی بنا کند.
گزارش مستند میتواند به مبنای حقیقتیابی بینالمللی تبدیل شود
مدیرعامل گروه رسانهای مهر با اشاره به ادامه روند بررسی این حادثه گفت: یک گزارش مستند میتواند فراتر از خود خبرگزاری برود و به بخشی از یک فرایند حقیقتیابی بینالمللی تبدیل شود.
رحمتی افزود: در این حادثه، گزارشها و تصاویر منتشرشده از سوی خبرگزاری مهر مورد استفاده رسانههای خارجی و پژوهشگران مستقل نیز قرار گرفت و در فرایند بررسی و حقیقتیابی آنها مورد استناد واقع شد.
وی با اشاره به گزارشی از Drop Site News و تحلیلی از کریستیان تریبرت گفت: دراپ سایت از تصاویر ضبطشده در بیمارستان میناب استفاده کرد و کریستیان تریبرت نیز قطعه سلاح و علائم درجشده روی آن را بررسی و اطلاعات فنی بیشتری درباره آن ارائه کرد.
رحمتی ادامه داد: در ادامه این فرایند، کمیته حقیقتیاب سازمان ملل اعلام کرد که ایالات متحده مستقیماً مراسم عروسی را هدف قرار داده است.
وی این فرایند را در سه مرحله خلاصه کرد و گفت: نخست، گزارش فوری و مستند خبرنگار از محل حادثه؛ دوم، استفاده رسانههای خارجی و پژوهشگران مستقل از این گزارشها برای بررسی و راستیآزمایی بیشتر؛ و سوم، نتیجهگیری یک نهاد بینالمللی حقیقتیاب درباره مسئولیت ایالات متحده در این حمله.
مدیرعامل گروه رسانهای مهر تأکید کرد: اگر یک گزارش دقیق، مستند و کاربردی باشد، میتواند به منبعی برای رسانهها و تحقیقات بینالمللی تبدیل شود.
وی افزود: گزارش مستند میتواند فراتر از مرزهای یک رسانه حرکت کند و بعدها توسط سازمانها و نهادهای مختلف مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد؛ بنابراین حضور سریع خبرنگار در محل حادثه، ثبت شواهد و انتشار مسئولانه اطلاعات، تنها وظیفه روزنامهنگارانه نیست و بخشی از تلاش برای مقابله با روایتهای جعلی و تحریفشده نیز به شمار میرود.
اصلاح شفاف اشتباه، بخشی از مسئولیت رسانه است
رحمتی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ضرورت اصلاح اشتباهات رسانهای گفت: هیچ سازمان رسانهای کاملاً از اشتباه مصون نیست، بهویژه در شرایطی که حجم اخبار بسیار بالاست و تحریریهها با فشار شدید زمانی و اطلاعاتی مواجه هستند.
وی افزود: تفاوت اصلی میان سازمانهای رسانهای این نیست که کدامیک هرگز اشتباه نمیکند؛ تفاوت واقعی در نحوه برخورد آنها با اشتباهات است.
مدیرعامل گروه رسانهای مهر فرایند اصلاح یک خطا را شامل شناسایی اشتباه، توضیح درباره آنچه رخ داده، عذرخواهی از مخاطبان، حذف یا اصلاح محتوای نادرست و در نهایت شفافیت در بلندمدت دانست.
رحمتی گفت: اصلاح یک گزارش ممکن است در کوتاهمدت هزینهای برای اعتبار یک سازمان رسانهای داشته باشد، اما پنهان کردن اشتباه میتواند هزینه بسیار بیشتری ایجاد کند و اعتماد مخاطبان را بهشدت آسیب بزند.
وی تأکید کرد: زمانی که یک سازمان رسانهای بهصراحت اعلام میکند که یک گزارش نادرست بوده، دلیل اشتباه را توضیح میدهد و آن را اصلاح میکند، نشان میدهد که به حقیقت و مخاطبان خود احترام میگذارد.
اصلاحیه باید مشخص کند چه چیزی اشتباه بوده و چگونه اصلاح شده است
رحمتی با اشاره به نمونههایی از اصلاحیهها و عذرخواهیهای منتشرشده توسط خبرگزاری مهر گفت: از جمله این موارد میتوان به اصلاح گزارشی درباره توافق گازی میان اسرائیل و مصر که بر اساس یک منبع تأییدنشده منتشر شده بود، عذرخواهی بابت انتشار تصاویر قدیمی از سالن خالی در جریان سخنرانی بنیامین نتانیاهو در سازمان ملل و همچنین عذرخواهی بابت انتشار اشتباه یک مطلب داخلی مربوط به رصد پهپادهای اوکراینی اشاره کرد.
وی افزود: اصلاح یک خبر صرفاً به معنای حذف یک پیام نیست، بلکه باید مشخص کند چه چیزی اشتباه بوده، چرا این اشتباه رخ داده و سازمان رسانهای برای اصلاح آن چه اقدامی انجام داده است.
مدیرعامل گروه رسانهای مهر گفت: این نوع شفافیت به مخاطب کمک میکند کار رسانه را بهتر درک کند و ببیند که سازمان رسانهای چگونه با اشتباهات خود برخورد میکند.
هوش مصنوعی باید در خدمت خبرنگار باشد، نه جایگزین آن
رحمتی در ادامه با اشاره به نقش فناوریهای جدید در مقابله با اخبار جعلی گفت: امروز دیگر نمیتوان تنها با روشهای سنتی با اخبار جعلی مقابله کرد. حجم اطلاعات، سرعت انتشار و پیچیدگی محتوای جعلی به اندازهای افزایش یافته است که سازمانهای رسانهای به ابزارهای جدید و همکاری گستردهتر نیاز دارند.
وی سه عنصر «تحریریههای یکپارچه، هوش مصنوعی و شبکههای راستیآزمایی» را در این زمینه مهم دانست و گفت: هوش مصنوعی نباید جایگزین خبرنگاران یا دبیران شود، اما میتواند در جستوجو، سازماندهی، مقایسه اطلاعات، شناسایی الگوها و انجام بررسیهای اولیه به رسانهها کمک کند.
مدیرعامل گروه رسانهای مهر تأکید کرد: تصمیم نهایی برای انتشار همچنان باید بر پایه قضاوت حرفهای و مسئولیت انسانی باشد.
رحمتی با اشاره به فعالیتهای روزانه خبرگزاری مهر در زمینه بررسی اخبار منتشرشده و شناسایی اخبار جعلی گفت: مخاطبان تنها نیاز ندارند بدانند یک خبر جعلی است، بلکه باید بدانند چرا جعلی است، کدام بخش آن نادرست است و چه شواهدی جعلی بودن آن را نشان میدهد.
وی افزود: همکاری میان اوآنا و شبکه جهانی راستیآزمایی نیز میتواند به خبرگزاریها کمک کند تا تجربهها، روشها و استانداردهای مشترکی ایجاد کنند و با هماهنگی و رویکردی حرفهایتر به مقابله با اطلاعات نادرست بپردازند.
همکاری رسانهای نباید فقط در زمان بحران آغاز شود
مدیرعامل گروه رسانهای مهر در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت تبدیل تفاهمنامههای رسانهای به همکاری عملی تأکید کرد و گفت: صرف امضای تفاهمنامه برای حل مشکل اطلاعات نادرست کافی نیست و یک تفاهمنامه زمانی ارزشمند میشود که به همکاری عملی منجر شود.
رحمتی پیشنهاد کرد روابط میان تحریریههای خبرگزاریها، دفاتر خارجی، تحلیلگران، خبرنگاران و نمایندگان سازمانهای رسانهای بینالمللی بهصورت روشن تعریف شود و ارتباطی حرفهای و مستمر میان خبرگزاریهای عضو اوآنا و دفاتر رسانههای خارجی در کشورهای مختلف شکل بگیرد.
وی گفت: اعتماد پایه این همکاری است و اگر به یکدیگر اعتماد داشته باشیم، میتوانیم روایتها را با دقت بیشتری بررسی کنیم، اطلاعات را سریعتر به اشتراک بگذاریم و به ادعاهای مشکوک، به جای واکنشهای پراکنده، از طریق گفتوگوی حرفهای پاسخ دهیم.
مدیرعامل گروه رسانهای مهر افزود: نتیجه این همکاری میتواند گفتوگو، استانداردهای مشترک، درک مشترک و جلوگیری از سوءاستفاده از تفاوت میان روایتها باشد.
رحمتی تأکید کرد: همکاری رسانهای نباید تنها زمانی آغاز شود که یک بحران اتفاق افتاده است؛ اگر این روابط از قبل وجود داشته باشند، واکنشها در زمان بحران سریعتر، دقیقتر و هماهنگتر خواهند بود.
اخلاق حرفهای باید مبنای مقابله با اطلاعات نادرست باشد
وی در پایان سخنان خود، همه این مباحث را به اصل اخلاق حرفهای مرتبط دانست و گفت: فناوری، هوش مصنوعی، شبکههای اجتماعی و همکاریهای بینالمللی، همگی ابزارهای مهمی هستند، اما هیچکدام نمیتوانند جایگزین اخلاق رسانهای شوند.
رحمتی افزود: اخلاق در رسانه یعنی تلاش برای دستیابی به بهترین نتیجه ممکن در هر شرایط، حتی زمانی که رسانه با فشار زمانی یا فشارهای سیاسی و اقتصادی مواجه است.
وی بر ادامه فعالیت کارگروه اخلاق اوآنا و انتشار اسناد و توصیههایی متناسب با شرایط کنونی رسانهها تأکید کرد و گفت: اخلاق رسانهای در زمان بحران اهمیت بیشتری پیدا میکند، زیرا اخبار نادرست میتوانند بر امنیت، جان انسانها، روابط میان کشورها و اعتماد عمومی تأثیر بگذارند.
مدیرعامل گروه رسانهای مهر در پایان گفت: یک سازمان رسانهای متعهد به اخلاق حرفهای باید پیش از انتشار هر خبر از خود بپرسد که آیا اطلاعات دقیق است، آیا منبع قابل اعتماد است، آیا شواهد کافی وجود دارد و آیا انتشار این اطلاعات به مخاطب کمک میکند موضوع را بهتر درک کند؛ و اگر مرتکب اشتباه شدهایم، آیا آمادهایم آن را بهصورت شفاف و مسئولانه اصلاح کنیم.
رحمتی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: سازمانهای رسانهای نباید اجازه دهند در زمان بحران خلأ اطلاعاتی شکل بگیرد، سرعت باید همواره با دقت و راستیآزمایی همراه باشد، گزارش مستند میتواند مبنایی برای حقیقتیابیهای بعدی قرار گیرد، اصلاح شفاف اشتباه نشانه مسئولیتپذیری است و هوش مصنوعی و شبکههای راستیآزمایی میتوانند ظرفیتهای جدیدی برای مقابله با اخبار جعلی ایجاد کنند.
وی خاطرنشان کرد: همه این تلاشها باید بر پایه اعتماد، همکاری و اخلاق حرفهای استوار باشند؛ مسئولیت رسانه ساختن یک واقعیت مصنوعی برای مخاطب نیست، بلکه گزارش حقیقت با دقت، شفافیت و مسئولیتپذیری است.
منبع: خبرگزرای مهر
