رویداد۲۴ | ایران ظاهرا تا ابد یک چماقی به نام «خروج از NPT» دارد که هر از گاهی بالای سر دشمنان خود تکان می دهد و هیچ تاریخ انقضایی هم ندارد. امروز برای چندمین بار در سه دهه گذشته _شمار آن از دست تحلیلگران خارج شده است_ مقامات رسمی ایران تهدید کرده اند که از NPT خارج خواهند شد. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی گفته در حال بررسی این هستیم که از NPT خارج شویم یا خیر و این بستگی به رفتار واشنگتن دارد. حاجی دلیگانی نائب رئیس کمیسیون اصل نود هم از نمایندگان خواسته طرح خروج از NPT در دستور مجلس قرار بگیرد.
اما سوال اینجاست که این تهدید دقیقا چه معنایی دارد؟ چرا هر از چندگاهی طرح خروج از NPT به صدر اخبار راه پیدا می کند اما هرگز اجرایی نشده است؟ خروج از NPT یعنی چه؟ خروج از NPT یعنی برداشته شدن ممنوعیت حقوقی ایران برای دستیابی به سلاح هستهای و همچنین از بین رفتن الزام ایران به پذیرش نظارتهای پادمانی بینالمللی. برخی تحلیل گران بر این باورند که خروج از NPT یکی از معدود اقداماتی است که ایران در اختیار دارد و میتواند تأثیر قابل توجهی بر شرایط داشته باشد.
چنین اقدامی بازسازی توانمندیهای هستهای بمبارانشده ایران را تسهیل خواهد کرد و به تهران امکان خواهد داد بدون نظارت بینالمللی از این ظرفیتها برای توسعه سلاح هستهای استفاده کند. ایران بدون تردید همچنان دانش لازم برای ساخت سانتریفیوژها و آرایش آنها در قالب آبشارهای غنیسازی را در اختیار دارد. اگر ایران توانسته باشد بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد را از حملات اسرائیل حفظ کند_همان ذخایری که از ابتدای جنگ تا امروز بر سر آن مناقشه های بسیاری وجود داشته_ روند دستیابی به بمب اتم زمان بر نیست.
براساس اعلام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ایران تا ماه مه چنین ذخیرهای در اختیار داشت که دستکم تا همین اواخر در سیلندرهایی با قابلیت جابهجایی نسبتاً آسان نگهداری میشد. از سوی دیگر در شرایطی که بخش بزرگی از جهان ایران را قربانی حملات اسرائیل میداند، خروج تهران از NPT ممکن است واکنش سیاسی کمتری نسبت به حالتی ایجاد کند که ایران صرفاً در واکنش به تحریمهای اقتصادی از این پیمان خارج شود. با این حال، دشمنان ایران خروج از NPT را تقریباً معادل اعلام قصد تهران برای دستیابی به سلاح هستهای تلقی خواهند کرد.
البته از نظر حقوقی چنین ارتباط مستقیمی وجود ندارد و استدلال سیاسی نیز کاملاً قطعی نیست. این احتمال وجود دارد که ایران از پیمان خارج شود، اما همچنان سیاست «ابهام یا آستانه هستهای» را ادامه دهد؛ حتی اگر برنامه غنیسازی خود را به شکل مخفیانه بازسازی کند. اما در واقع، استفاده از بند خروج NPT در کوتاهمدت خطر تشدید نظامی را به همراه خواهد داشت و در مقابل، مزایای فوری چندانی ندارد. وضعیت ایران در NPT چیست؟ ایران در سال ۱۹۶۸ پیمان NPT را امضا کرد و هنگامی که این پیمان در سال ۱۹۷۰ اجرایی شد، یکی از اعضای اولیه آن بود.
ایران بهعنوان یک کشور فاقد سلاح هستهای، براساس این پیمان از دستیابی به سلاح هستهای و همچنین درخواست یا دریافت کمک برای ساخت چنین سلاحی منع شده است. ایران همچنین بهعنوان عضو NPT موظف است پادمانهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی ــ یعنی نظارت و بازرسیهای بینالمللی ــ را درباره تمامی فعالیتهای صلحآمیز هستهای خود بپذیرد. در همین راستا، ایران در سال ۱۹۷۴ یک توافق جامع پادمانی با آژانس منعقد کرد. شورای حکام آژانس تاکنون دو بار ایران را به دلیل عدم پایبندی به توافق پادمانی خود مورد اشاره قرار داده است.
نخستین بار در سال ۲۰۰۵ و به دلیل فعالیتهای گسترده اعلامنشده هستهای ایران، از جمله غنیسازی اورانیوم، بود. دومین بار در ۱۲ ژوئن سال گذشته؛ زیرا ایران نتوانسته بود توضیحات معتبری درباره آثار مواد هستهای کشفشده در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ در سه مکان اعلامنشده ارائه کند. اگر ایران خارج شود، بازرسان آژانس چه میشوند؟ توافق جامع پادمانی آژانس تا زمانی اعتبار دارد که کشور موردنظر عضو NPT باشد. اگر کشوری خروج خود را اعلام کند، این تصمیم سه ماه بعد اجرایی میشود. در آن زمان توافق پادمانی و مبنای حقوقی بازرسیهای آژانس نیز از اعتبار میافتد.
بنابراین اگر ایران از NPT خارج شود، آژانس مبنای حقوقی خود را برای اعزام بازرسان به تأسیسات هستهای ایران از دست خواهد داد. البته ایران میتواند داوطلبانه روابط خود با آژانس و سطحی از نظارت را حفظ کند. چنین بازرسیهایی ممکن است برای ایران نزد برخی کشورها اعتبار ایجاد کند، اما بدون مبنای حقوقی یک توافق پادمانی، سازوکار اجرایی سازمان ملل نیز وجود نخواهد داشت. بنابراین درک جهان از ظرفیتها و میزان پیشرفت برنامه ایران بهتدریج کاهش خواهد یافت.
دستگاههای اطلاعاتی غرب البته همچنان از ابزارهای ملی مانند تصاویر ماهوارهای، رهگیری سیگنالها، عوامل انسانی و سایر روشها استفاده خواهند کرد. اما بدون دسترسی معمول آژانس به تأسیسات و کارکنان هستهای ایران، تضمین بسیار کمتری برای کشف فعالیتهای مرتبط با توسعه سلاح هستهای وجود خواهد داشت. ایران از نظر حقوقی چگونه میتواند از NPT خارج شود؟
بیشتر بخوانید: اورانیوم غنی شده ایران کجاست؟ ذخایر استراتژیک اورانیوم از «تدبیر جلیلی» تا «خیانت امروز» | چرا تندروها توافق ۱۳۸۹ را فراموش کردهاند؟
ماده ۱۰ پیمان NPT به هر عضو اجازه میدهد در صورتی از پیمان خارج شود که تشخیص دهد «رویدادهای فوقالعاده مرتبط با موضوع این پیمان، منافع عالی کشورش را به خطر انداخته است.» برای خروج، کشور موردنظر باید سه ماه زودتر به تمام اعضای NPT و شورای امنیت سازمان ملل اطلاع دهد و توضیح دهد که منظور از این «رویدادهای فوقالعاده» چیست. پس از پایان این سه ماه، تعهد کشور به عدم دستیابی به سلاح هستهای و پذیرش پادمانها پایان خواهد یافت. تنها نمونه قبلی: کره شمالی تاکنون تنها یک کشور از این بند استفاده کرده است: کره شمالی.
پیونگیانگ نخستین بار در سال ۱۹۹۳ پس از آنکه به دلیل ارائه نکردن اظهارنامه کامل اولیه، ناقض توافق پادمانی آژانس شناخته شد، خروج خود را اعلام کرد. اما تنها یک روز پیش از اجرایی شدن خروج، تصمیم خود را متوقف کرد. این اقدام بخشی از «چارچوب توافقشده» بود که برنامه هستهای کره شمالی را تحت نظارت آژانس متوقف میکرد و در مقابل کمکهای انرژی در اختیار این کشور قرار میداد. در سال ۲۰۰۲، آمریکا به این نتیجه رسید که پیونگیانگ با ایجاد یک برنامه مخفی غنیسازی اورانیوم توافق را نقض کرده است.
مجموعه اتفاقات پس از آن به اخراج بازرسان آژانس و اعلام دوباره خروج کره شمالی از NPT منجر شد. مذاکرات برای دستیابی به چارچوب جدید نیز چند سال بعد شکست خورد و کره شمالی از آن زمان شش آزمایش هستهای انجام داده و براساس برآوردها حدود ۵۰ سلاح هستهای ساخته است. واکنش جهان به خروج ایران چه خواهد بود؟ تهدیدهای قبلی ایران به خروج از NPT ممکن است بیشتر ابزاری برای چانهزنی بوده باشند. در گذشته، خروج واقعی احتمالاً نتیجه معکوس داشت و ایران را در برابر فشارهای بینالمللی آسیبپذیرتر میکرد.
اما در شرایط کنونی واکنش بینالمللی به خروج ایران احتمالاً بسیار محدودتر خواهد بود. با توجه به حق وتوی چین و روسیه، شورای امنیت سازمان ملل بعید است بتواند تحریم یا الزامات نظارتی جدیدی را تصویب کند. از سوی دیگر وضعیت محاصره اقتصادی به گونه ایست که تأمینکنندگان هستهای و شرکای تجاری ایران نیز احتمالاً فشار بیشتری برای متوقف کردن همکاریهایشان احساس نخواهند کرد. از زمان اعلام خروج کره شمالی در سال ۲۰۰۳، کشورهای عضو NPT راههایی را برای جلوگیری از تکرار چنین اتفاقی بررسی کردهاند.
یک اجماع کلی شکل گرفته که خروج یک کشور میتواند امنیت دیگر اعضای پیمان را تضعیف کند؛ کشورها نباید بتوانند با خروج از پیمان از مسئولیت تخلفات قبلی خود فرار کنند؛ و کشور خارجشده نباید بتواند دستاوردهای همکاری صلحآمیز هستهای را به سمت ساخت سلاح منحرف کند. گزینههایی مانند تعامل دیپلماتیک، الزام به ادامه پادمانهای آژانس و محدود کردن همکاریهای هستهای نیز مطرح شدهاند. با این حال هیچکدام از این پیشنهادها حق خروج مندرج در ماده ۱۰ را از بین نمیبرد. روسیه چه خواهد کرد؟ روسیه تنها کشوری است که در حال حاضر توافق فعال همکاری هستهای با ایران دارد.
مسکو در ساخت نیروگاه بوشهر و برخی تأسیسات مرتبط مشارکت داشته، سوخت نیروگاه را تأمین میکند و در حال ساخت دو رآکتور دیگر در سایت بوشهر است. اگرچه روسیه احتمالاً تلاش خواهد کرد تهران را از خروج از NPT منصرف کند، روابط رو به گسترش دو کشور باعث میشود بعید باشد مسکو فشار جدی در این زمینه بر ایران وارد کند. روسیه ممکن است براساس دستورالعملهای گروه تأمینکنندگان هستهای خواستار ادامه پادمانهای آژانس در تأسیسات مرتبط با خود شود.
اما حتی اگر چنین اتفاقی بیفتد، بازرسی از بوشهر اطلاعاتی درباره دیگر فعالیتهای هستهای ایران، از جمله برنامه غنیسازی اورانیوم، ارائه نخواهد کرد و اطمینان معناداری درباره اهداف تهران ایجاد نمیکند. شورای امنیت احتمالاً نمیتواند اقدام مؤثری انجام دهد چشمانداز چندانی برای واکنش چندجانبه مؤثر به اعلام خروج ایران وجود ندارد؛ جز درخواستهایی کماثر برای اینکه تهران در تصمیم خود تجدیدنظر کند. هر اقدام جدی حداقل به اجماع پنج عضو دائم شورای امنیت نیاز دارد. البته این مسئله مانع اعمال فشار از سوی کشورهای منفرد یا ائتلافهای موردی نمیشود.
این فشارها میتوانند شامل تحریمهای اقتصادی یا اقدامات نظامی قهری باشند. اما برای مؤثر بودن، چنین فشارهایی باید با یک جایگزین دیپلماتیک معتبر همراه شوند. آیا خروج ایران باعث مسابقه هستهای میشود؟ NPT فراگیرترین توافق کنترل تسلیحات هستهای جهان است. تنها هند، اسرائیل، پاکستان، سودان جنوبی و ــ بسته به تفسیر حقوقی ــ کره شمالی خارج از آن قرار دارند. این پیمان را میتوان یکی از موفقترین توافقهای کنترل تسلیحاتی نیز دانست، زیرا به محدود ماندن تعداد کشورهای دارای سلاح هستهای به کمتر از ۱۰ کشور کمک کرده است.
خروج کره شمالی در سال ۲۰۰۳ باعث فروپاشی NPT نشد، هرچند برنامه هستهای پیونگیانگ کره جنوبی و تا حد کمتری ژاپن را به بررسی گزینههای خود واداشته است. اما خروج دومین کشور میتواند پیامدهای جدیتری داشته باشد؛ بهخصوص اگر ایران راه کره شمالی را دنبال و تولید سلاح هستهای را آغاز کند. عربستان سعودی اعلام کرده اگر ایران به بمب هستهای دست پیدا کند، این کشور نیز همین مسیر را دنبال خواهد کرد. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، نیز پیشتر از ناعادلانه بودن شرایطی سخن گفته که کشورهای دارای سلاح هستهای مانع دستیابی ترکیه به چنین تسلیحاتی میشوند.
پیامدها ممکن است حتی از خاورمیانه فراتر برود. در کره جنوبی بحث فعالی درباره دستیابی به سلاح هستهای برای بازدارندگی در برابر کره شمالی وجود دارد و خروج ایران میتواند این تصور را ایجاد کند که موانع چنین اقدامی کاهش یافتهاند. با این حال پیشبینیهای گذشته درباره وقوع «دومینوی اشاعه هستهای» عموماً محقق نشدهاند. نه اسرائیل و نه کره شمالی باعث نشدند کشور دیگری مستقیماً از آستانه هستهای عبور کند؛ هرچند ایران اکنون در آستانه قرار دارد. عربستان سعودی و ترکیه نیز در موقعیتی نیستند که بتوانند بهسرعت به ظرفیت ساخت سلاح هستهای برسند.
محتملتر این است که آنها به سمت یک راهبرد هستهای آستانهای حرکت کنند؛ یعنی توسعه فناوریهای حساس چرخه سوخت هستهای که در طول زمان امکان بالقوه ساخت سلاح را فراهم میکند.
منبع: رویداد 24
