یک متخصص زمینشناسی و پژوهشگر غار و کارست با اشاره به ظرفیتهای گسترده استان فارس در زمینه پدیدههای کارستی و غارها گفت: بیش از ۶۰ غار در فهرستهای موجود استان قرار دارد، اما با توجه به وسعت فارس، احتمال وجود بیش از ۱۰۰ غار ناشناخته دیگر نیز وجود دارد که هنوز به صورت علمی شناسایی، پیمایش و نقشهبرداری نشدهاند.
به گزارش حیات به نقل از ایرنا، غارها تنها حفرههایی در دل کوهها نیستند بلکه بخشی از تاریخ زمین، زیستبومهایی شکننده و گنجینههایی از اطلاعات زمینشناسی و زیستیاند که شکلگیری برخی از عناصر آنها هزاران سال زمان برده است.
استان فارس با گستره وسیع سازندهای آهکی، گچی و نمکی، از ظرفیت قابل توجهی در زمینه پدیدههای کارستی و غارها برخوردار است، ظرفیتی که به گفته یک پژوهشگر غار و کارست، بخش قابل توجهی از آن همچنان ناشناخته مانده و نبود شناخت علمی و گردشگری کنترلنشده میتواند این میراث زیرزمینی را با خطر تخریب مواجه کند.
بیش از ۱۰۰ غار فارس هنوز شناسایی نشده است
متخصص زمینشناسی و پژوهشگر غارها و کارست در گفتوگو با خبرنگار ایرنا، درباره ظرفیت استان فارس از نظر غار و پدیدههای کارستی اظهار کرد: واژه «کارست» به طور کلی به فرایند انحلال سنگهای انحلالپذیر گفته میشود و برای شکلگیری این فرایند، نخست باید سنگی وجود داشته باشد که قابلیت انحلال داشته باشد و دوم، محلولی وجود داشته باشد که این سنگ را حل کند که این محلول به طور طبیعی معمولا آب است.
قاسم قادری افزود: استان فارس به طور کلی دارای غارهای شناختهشدهای است، اما تعداد زیادی از غارهای استان هنوز ناشناخته هستند و فکر میکنم شاید بیش از ۱۰۰ غار دیگر وجود داشته باشد که تاکنون شناسایی نشدهاند.
این پژوهشگر غار و کارست با بیان اینکه واژه «شناسایی» غار نیز باید تعریف شود، گفت: گاهی یک غار توسط طبیعتگردان، چوپانانی که در کوهستان پیمایش میکنند یا جوامع محلی که منطقه را بهتر میشناسند، معرفی میشود، اما از نظر تخصصی، صرف اینکه یک گروه وارد غار شود و آن را پیمایش کند، به معنای شناخت کامل غار نیست.
این متخصص زمینشناسی ادامه داد: در ادبیات عمومی و بینالمللی، زمانی میتوان گفت یک غار به طور کامل شناخته شده که به صورت کامل پیمایش، نقشهبرداری و مشخصات آن ثبت شده باشد، چراکه حداقل پارامترهایی که برای معرفی یک غار لازم است، شامل طول، عمق و جنس سنگ میزبان آن است.
قادری تصریح کرد: اگر از این تعریف تخصصی استفاده کنیم، شاید در استان فارس حدود ۱۰ غار بیشتر به معنای واقعی کلمه شناخته شده نباشد و بقیه بیشتر در حد یک فهرست قرار دارند و باید توسط عوامل فنی، متخصص و حرفهای پیمایش، نقشهبرداری و معرفی شوند.
این پژوهشگر گفت: در یک فهرست موجود، حدود ۶۰ غار ثبت شده است، اما غارهای دیگری نیز وجود دارد که هنوز در این فهرستها قرار نگرفتهاند و باید به صورت دقیق شناسایی، پیمایش و معرفی شوند.
قادری درباره معرفی غارهای شاخص فارس نیز گفت: حساس شدن جامعه نسبت به برخی غارها ممکن است موجب شود افراد برای کنجکاوی و بدون تجهیزات و دانش فنی وارد آنها شوند و نتیجه این امر میتواند تخریب غار باشد.
غارهای فارس، زیستبومهایی که با کوچکترین تغییر آسیب میبینند
وی بیان کرد: البته از نظر گردشگری و برای پیمایش، حداقل امکانات در برخی غارها وجود دارد و غار گردشگری در منطقه کازرون نیز از نمونههای قابل اشاره است، اما معرفی عمومی غارهای حساس باید با احتیاط انجام شود.
این متخصص زمینشناسی با تاکید بر اهمیت غارها گفت: غارها باید حفظ و نگهداری شوند تا در آینده امکان مطالعه آنها فراهم باشد، همان کاری که در بسیاری از کشورهای دیگر انجام میشود؛ در این کشورها بخشی از یک غار ممکن است برای بازدید عمومی اختصاص پیدا کند، اما بخشهای دیگر پلمب و حفاظت میشود و تنها نهادهای علمی و آن هم به صورت کاملا کنترلشده اجازه ورود و نمونهبرداری دارند.
قادری ادامه داد: اگر غارها را بر اثر ناآگاهی تخریب کنیم، در واقع اطلاعات چند هزار ساله از تاریخ زمین را با دست خودمان از بین بردهایم، اگر در شرایط فعلی امکانات علمی و اقتصادی لازم برای مطالعه همه غارها وجود ندارد، باید ورود به آنها کاملا هدفمند و کنترلشده باشد.
گنجینههای نمکی و گچی در جنوب فارس
وی درباره ظرفیت فارس در حوزه گردشگری و منابع آبی نیز اظهار کرد: فارس استانی پهناور است و به طور کلی حدود ۷۰ درصد پوشش زمین در ایران را سنگهای رسوبی تشکیل میدهند که بخشی از آنها قابلیت انحلال دارند.
این کارشناس زمینشناسی خاطرنشان کرد: اگر غارها را از نظر منشا و جنس سنگ تقسیمبندی کنیم، با غارهای آهکی، گچی، نمکی و آذرین مواجه هستیم؛ تا حدود ۲ سال یا ۲ سال و نیم پیش، غارهای آذرین یا «لاواتیوب»ها در ایران چندان مطرح نبودند، اما با شناسایی نمونههایی در منطقه ماکو، این نوع غارها نیز وارد ادبیات کارشناسی کشور شدند.
به گفته قادری، در استان فارس و به طور کلی در جنوب کشور، در زون زاگرس چینخورده، فعالیت آتشفشانی نداریم، اما غارهای آهکی، گچی و نمکی به وفور دیده میشوند و استان از این نظر ظرفیت بسیار خوبی دارد.
وی ادامه داد: اگر غارهای آهکی را از نظر گردشگری حرفهای و ورزشی و همچنین منابع بررسی کنیم، غارهای آهکی استان فارس از نظر عمق در رده غارهای متوسط کشور قرار دارند، چراکه ضخامت لایههای آهکی در استان چندان زیاد نیست و این در حالی است که یکی از عمیقترین غارهای کشور در کرمانشاه به نام غار جوجار، ۲ هزار و ۲۰۰ متر عمق دارد، بنابراین غارهای آهکی فارس از نظر عمق در زمره رکوردداران کشور نیستند.
گنبدهای نمکی فارس ظرفیتی کمنظیر در زمینشناسی
قادری با اشاره به ظرفیت غارهای نمکی فارس بیان کرد: در غارهای گچی و نمکی شرایط متفاوت است. گنبدهای نمکی از پدیدههای بسیار خاص زمینشناسی هستند و در جنوب کشور، از جمله استانهای فارس، هرمزگان و بوشهر، توسعه زیادی دارند.
وی افزود: غارهای نمکی متعددی در این مناطق وجود دارد که بسیاری از آنها هنوز به صورت کامل شناسایی و مورد توجه قرار نگرفتهاند و این موضوع نیازمند توجه بیشتری است.
این پژوهشگر بیان کرد: گنبدهای نمکی ایران در دنیا کمنظیر هستند و بخش قابل توجهی از مطالعات مربوط به مکانیسمهای کارست در نمک نیز متعلق به پژوهشگران ایرانی است.
قادری ادامه داد: غارهای گچی نیز به دلیل توسعه سازندهای گروه فارس در جنوب کشور، که دارای واحدها و لایههای گچی هستند، در استان وجود دارند؛ این غارها بسیار خاص و دارای تزئینات زیبایی هستند، اما معمولا حالت سیلابی دارند، یعنی روانآبها از یک سمت وارد و از سمت دیگر خارج میشوند.
وی افزود: پدیدههای انحلالی متعدد و شکلهای خاصی از فرسایش در این غارها دیده میشود و غارهای عمیق و چاهمانند در میان آنها کمتر مشاهده میشود، بنابراین در انواع غارهایی که اشاره شد، استان فارس جایگاه خاصی دارد، هرچند از نظر غارهای عمیق در رده متوسط کشور قرار میگیرد.
هر ورود به غار میتواند تهدیدی برای اکوسیستم آن باشد
قادری اظهار کرد: هر چیزی که وارد غار شود، به جز عناصر طبیعی موجود در آن، از جمله انسان، میتواند به عنوان یک عامل بیگانه و تهدیدکننده برای این اکوسیستم مطرح باشد، البته اینکه بگوییم در غارها را به طور کامل ببندیم و اجازه ورود هیچکس را ندهیم نیز راهکار مناسبی نیست؛ ما باید غارها را به عنوان بخشی از محیط زیست خود حفظ کنیم و در عین حال آنها را بشناسیم.
به گفته وی، برای شناخت یک غار ناگزیر از پیمایش، نمونهبرداری و بررسی بخشهای مختلف آن از جمله در حوزههای حیات، گیاهشناسی، رسوبشناسی، آبشناسی و سایر مطالعات علمی هستیم.
قادری ادامه داد: بنابراین پیمایش قابل اجتناب نیست، اما باید بین پیمایش علمی و پیمایش گردشگری تفاوت قائل شویم؛ در پیمایش گردشگری نباید تمام قسمتهای غار مورد بازدید قرار گیرد و در غارهایی که ظرفیت گردشگری دارند، بخشی از مسیر برای بازدید عمومی و بخش دیگر برای حفاظت اختصاص داده شود.
پیمایش غار باید هدفمند و تحت نظارت باشد
وی با بیان اینکه چنین الگویی در کشورهای دیگر نیز اجرا میشود، اظهار کرد: برای غارهای بزرگ و طولانی، بخشی از مسیر برای بازدید عمومی اختصاص داده میشود و سایر قسمتها پلمب و حفاظت میشوند، لذا در مورد غارها باید ضوابط مشخصی وجود داشته باشد.
وی تصریح کرد: در مسیرهای مشخص باید امکان پیمایش وجود داشته باشد و پیمایشگر، چه علمی و چه غیرعلمی، از همان مسیر رفتوبرگشت استفاده کند؛ همچنین بهتر است افرادی آگاه، ترجیحا از جوامع بومی و محلی که آموزش دیده و دارای گواهینامه هستند، به عنوان راهنما حضور داشته باشند و ضمن هدایت افراد، درباره اهمیت حفاظت از غار نیز آموزش دهند.
این کارشناس زمینشناسی تاکید کرد: عملا نباید چیزی از غار خارج شود؛ چراکه حتی جابهجاییهای حداقلی نیز میتواند اکوسیستم آنجا را بر هم بزند و به نوعی موجب تخریب غار شود. بنابراین باید این روند را کنترل و اثرات آن را به حداقل رساند.
قادری با اشاره به تجربه خود در برخی غارهای فارس گفت: در گذشته غارهایی را در همین استان پیمایش کردهام که دارای بلورهای بسیار ریز گچی و بسیار ترد و شکننده بودند، اما وقتی ۲ یا سه سال بعد به همان غار مراجعه کردم، اثری از این بلورها باقی نمانده بود؛ در حالی که این بلورها حتی بر اثر حرکت پا و ارتعاش ناشی از رفتوآمد نیز ممکن است بشکنند و بریزند، اما اینها واقعیتهایی است که در مورد غار وجود دارد و نشان میدهد از یک طرف نباید دسترسی را بدون ضابطه محدود کرد و از طرف دیگر باید این دسترسی کاملا کنترلشده باشد.
کلیدواژه حفاظت از غارها «دانش» است
وی همچنین دانش و آگاهی را یکی از مهمترین عوامل حفاظت از غارها دانست و گفت: به نظر من یک کلیدواژه مهم در این زمینه «دانش» است و اگر دانش و آگاهی نسبت به غارها، اهمیت آنها و تاثیری که این پدیدهها در زندگی روزمره ما دارند وجود داشته باشد، هیچگاه افراد نسبت به تخریب آنها اقدام نمیکنند.
پژوهشگر غارها و کارست ادامه داد: چیزی که موجب تخریب غارها میشود، ناآگاهی و عدم مطالعه است و در این میان رسانههای عمومی، رسانه ملی و فضای مجازی نیز نقش مهمی در افزایش آگاهی مردم دارند.
قادری گفت: این در حالی است که خفاش در غار لانه میکند و همانجا زندگی میکند و این ناآگاهی میتواند موجب آسیب جدی به زیستبوم غار شود.
شکلگیری یک سانتیمتر مکعب از رسوبات غار ممکن است سالها زمان ببرد
قادری با اشاره به ارزش تاریخی و علمی تزئینات غارها اظهار کرد: گاهی شکلگیری یک سانتیمتر مکعب از رسوبات غاری ممکن است سالها زمان ببرد و در حقیقت استالاکتیتها و استالاگمیتها، همان چکیدهسنگهایی هستند که در سقف و کف غارها شکل میگیرند و حاصل جریان آب و فرایندهای آن بسیار طولانی هستند، لذا وقتی گردشگر یک ساختار چندین سانتیمتری را در غار میبیند، در واقع با بخشی از تاریخ زمین مواجه میشود.
غارها اکوسیستمهایی بسیار حساس هستند
این متخصص زمینشناسی درباره تهدیدهای پیش روی غارهای فارس گفت: غارها اکوسیستمهای بسیار حساسی هستند و همکاران متخصص در حوزه حیات جانوری میتوانند این موضوع را بیشتر توضیح دهند، اما از نظر زمینشناسی و زیستمحیطی نیز باید توجه داشت که غار محیطی تاریک و مرطوب است و جانداران غاری شرایط ویژهای دارند.
قادری بیان کرد: جانوران غاری در بسیاری موارد درون غار متولد میشوند، رشد میکنند، تکامل پیدا میکنند و در نهایت نیز در همان محیط از بین میروند. این موجودات دو ویژگی مهم دارند که از یک سو عظمت آفرینش و از سوی دیگر میزان بالای سازگاری آنها با محیط را نشان میدهد.
وی افزود: بسیاری از این جانوران به دلیل نبود نور، دیگر به چشم نیاز ندارند و در طول زمان چشم آنها تحلیل رفته و کوچک شده است، بنابراین بسیاری از این موجودات نابینا هستند؛ همچنین رنگدانه ندارند و بدن آنها شفاف است، چراکه در محیط تاریک غار نیازی به رنگدانه وجود ندارد.
غارهای نزدیک جاده و سکونتگاهها بیشتر در معرض خطرند
این پژوهشگر حوزه زمینشناسی درباره اینکه کدام غارهای فارس بیشتر در معرض خطر قرار دارند، اظهار کرد: به طور کلی غارهایی که در نزدیکی راهها و محلهای سکونتگاهی قرار دارند، بیشتر در معرض خطر هستند.
وی افزود: غارهایی که پیمایشهای زیادی در آنها انجام میشود، به دلیل دسترسی آسان، بیشتر در معرض تخریب قرار دارند.
این متخصص زمینشناسی ادامه داد: غارهایی که برای رسیدن به آنها نیاز به پیمایش کوهستانی دارند یا برای ورود به آنها چاه و ابزار فرود و صعود، دانش فنی و آمادگی جسمانی لازم است، معمولا کمتر توسط عموم مردم پیمایش میشوند و بیشتر توسط غارنوردان مورد استفاده قرار میگیرند.
قادری گفت: با این حال، حتی پیمایش توسط غارنوردان نیز میتواند در صورت رعایت نکردن اصول، موجب تخریب شود. غارهای افقی که در کنار راهها و سکونتگاهها قرار گرفتهاند، به دلیل دسترسی آسان، بیشتر در معرض خطر هستند.
غار شاپور نیازمند برنامه جامع حفاظت و گردشگری است
وی با اشاره به غار شاپور به عنوان یکی از غارهای گردشگری فارس اظهار کرد: غار شاپور اگرچه یک غار تاریخی است و هم جوامع محلی و هم دستگاههایی مانند میراث فرهنگی و محیط زیست نسبت به آن حساسیت دارند، اما اعتباراتی که برای آن اختصاص داده میشود، کافی نیست و این غار همچنان با مشکلاتی مواجه است.
قادری افزود: غار شاپور از نظر موقعیت و ارتباط با منابع آبی نیز اهمیت دارد؛ در دره شاپور، چشمه ساسان قرار دارد که آبدهی بالایی دارد و بخشی از آب آن برای کشاورزی استفاده میشود و بخشی نیز وارد خط انتقال آب میشود که برای تامین آب شرب استانهای جنوبی مورد استفاده قرار میگیرد.
این پژوهشگر حوزه زمینشناسی ادامه داد: بنابراین هرگونه آلودگی در غار شاپور میتواند اهمیت داشته باشد و در قسمتهایی از داخل غار نیز بوی نامطبوع وجود دارد و این غار اکنون به گندزدایی نیاز دارد.
قادری گفت: غار شاپور همچنین نیازمند تکمیل نقشهبرداری، تدوین پروتکل پیمایش، آموزش و بهکارگیری راهنمایان گردشگری، اصلاح مسیر دسترسی به دهانه غار و نورپردازی کاملا کنترلشده است.
وی اضافه کرد: غارها همیشه در معرض تخریب هستند، بهویژه غارهای افقی که پیمایش آنها بسیار سادهتر است؛ بنابراین حفاظت از آنها نیازمند دانش، آموزش، برنامهریزی و تامین اعتبار است.
منبع: حیات
