به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر علی پژهان عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و مطالعات رسانه دانشگاه آزاد اسلامی، در پیشنشست همایش بینالمللی حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده با موضوع «دموگرافی، دموکراسی و جنگ» اظهار داشت: تلاش میکنم رابطه میان سه حوزه جمعیت، دموکراسی و جنگ را از منظر جمعیتشناختی بررسی کنم و نشان دهم که چرا جمعیتشناسی را نمیتوان صرفاً دانشی برای پیشبینی تعداد جمعیت در آینده دانست.
وی افزود: جمعیتشناسی دانشی است که اندازه، ترکیب، توزیع و تغییرات جمعیت را بررسی میکند و این تغییرات عمدتاً از طریق فرایندهایی مانند باروری، مرگومیر و مهاجرت شکل میگیرند و در تعامل با شرایط اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، پیامدهای گستردهای ایجاد میکنند. عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و مطالعات رسانه دانشگاه آزاد اسلامی خاطرنشان کرد: اهمیت جمعیتشناسی در این است که میتواند روندهای تدریجی و گاه پنهانی را پیش از تبدیل شدن آنها به بحران شناسایی کند؛
بنابراین جمعیتشناس صرفاً پیشبینیکننده تعداد افراد یک جامعه در آینده نیست، بلکه باید تغییرات در حال وقوع در ساختار و ترکیب جمعیت را شناسایی کرده و پیامدهای احتمالی آن را برای سیاستگذاران تبیین کند. وی با اشاره به مطالعات علمی انجامشده در این زمینه بیان کرد: مسئله اصلی این است که جمعیتشناسی را به بخشی از فرایند شناخت آینده جامعه تبدیل کنیم؛ چراکه تحولات جمعیتی تدریجی هستند، اما پیامدهای آنها میتواند عمیق و بلندمدت باشد.
ساختار جمعیتی بر مسیر تحولات سیاسی اثر میگذارد پژهان یکی از محورهای مهم بحث را رابطه میان ساختار جمعیتی و دموکراسی دانست و گفت: دموکراسی صرفاً به معنای برگزاری انتخابات نیست، بلکه مجموعهای از نهادها و سازوکارهای مشارکت سیاسی، پاسخگویی، حقوق شهروندی، حل مسالمتآمیز اختلافات و مشارکت اجتماعی را دربرمیگیرد. وی ادامه داد: در این میان، ساختار سنی جمعیت اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا جامعهای که سهم بزرگی از جمعیت آن را نوجوانان و جوانان تشکیل میدهند، از نظر نیازهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی با جامعهای که سهم سالمندان در آن بالاست، تفاوت دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی با بیان اینکه ساختار جوان جمعیت میتواند ظرفیت مهمی برای توسعه باشد، تصریح کرد: نیروی انسانی فعال، تحصیلکرده و مولد میتواند زمینهساز توسعه باشد، اما اگر اقتصاد و نظام سیاسی نتوانند این ظرفیت را جذب و فعال کنند، همین وضعیت میتواند به بیکاری، نابرابری، نارضایتی اجتماعی و بیثباتی سیاسی منجر شود. وی تأکید کرد: جوانی جمعیت را نباید ذاتاً فرصت یا تهدید دانست، بلکه نتیجه آن به مجموعهای از متغیرهای نهادی، اقتصادی و اجتماعی وابسته است. جمعیت جوان؛
فرصت مشروط به سیاستگذاری مناسب پژهان با اشاره به مفهوم «پنجره جمعیتی» اظهار داشت: جمعیت جوان میتواند نیروی محرک اقتصاد، نوآوری، مشارکت اجتماعی و تحول سیاسی باشد، اما تحقق این ظرفیت مستلزم وجود نهادهای مناسب، فرصتهای اشتغال، نظام آموزشی کارآمد و امکان مشارکت اجتماعی و سیاسی است. وی افزود: اگر تعداد زیادی از جوانان وارد سن فعالیت اقتصادی شوند، اما بازار کار و ساختارهای اقتصادی امکان جذب آنها را نداشته باشند، موج جوانی میتواند به مسئلهای اجتماعی و سیاسی تبدیل شود. این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: پنجره جمعیتی را نمیتوان صرفاً یک وضعیت آماری تلقی کرد؛
این پنجره زمانی به فرصت توسعه تبدیل میشود که کشور بتواند نیروی انسانی فعال خود را از طریق اشتغال، آموزش، سرمایهگذاری و سیاستهای مناسب به ظرفیت تولید تبدیل کند. وی با اشاره به تجربه برخی کشورهای جنوبشرقی آسیا گفت: کشورهایی مانند کره جنوبی، مالزی و سنگاپور در دورههایی از تحولات جمعیتی توانستهاند میان نیروی انسانی، آموزش، اشتغال و توسعه اقتصادی پیوند ایجاد کنند. پژهان ادامه داد: در مقابل، اگر چنین سازوکاری وجود نداشته باشد، پیامدهای ساختار جوان جمعیت میتواند در قالب بیکاری، نابرابری، نارضایتی و بیثباتی سیاسی ظاهر شود.
وی بیان کرد: پرسش اصلی برای سیاستگذار این نیست که جمعیت جوان خوب است یا بد، بلکه این است که چگونه میتوان جمعیت جوان را به سرمایه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی تبدیل کرد. ایران نتوانسته است بهطور کامل از سود جمعیتی بهره بگیرد عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به تجربه ایران در مواجهه با موجهای جمعیتی گفت: ایران در دورههایی با موج بزرگی از جمعیت جوان مواجه شد و این تغییر ساختاری، نیازهای گستردهای در حوزه آموزش، اشتغال، مسکن، ازدواج و مشارکت اجتماعی ایجاد کرد.
وی توسعه گسترده آموزش عالی را یکی از واکنشهای مهم به افزایش جمعیت جوان دانست و افزود: گسترش دانشگاههای دولتی و غیردولتی، دانشگاه آزاد اسلامی، پیام نور و سایر انواع آموزش عالی را میتوان در چارچوب پاسخ به تقاضای فزاینده جمعیت جوان برای آموزش تحلیل کرد. پژهان تصریح کرد: توسعه آموزش بهتنهایی کافی نیست؛ اگر میان آموزش، اشتغال، بهرهوری و مشارکت اجتماعی پیوند برقرار نشود، افزایش سطح تحصیلات میتواند به افزایش انتظارات اجتماعی بدون ایجاد فرصتهای متناسب منجر شود.
وی با اشاره به مفهوم «سود جمعیتی» یا «Demographic Dividend» گفت: یکی از مسائل مهم ایران، تبدیل نشدن کامل ظرفیت جمعیت جوان به سود جمعیتی است؛ زیرا پنجره جمعیتی زمانی میتواند به سود جمعیتی تبدیل شود که شرایط نهادی و اقتصادی لازم برای استفاده از آن وجود داشته باشد. پژهان با اشاره به تحولات موسوم به «بهار عربی» اظهار داشت: در بسیاری از کشورهای عربی، سهم قابل توجهی از جمعیت را جوانان تشکیل میدادند و در چنین شرایطی، ضعف فرصتهای شغلی، نابرابری، محدودیت مشارکت سیاسی و ضعف نهادهای اجتماعی میتوانست به نارضایتی گسترده منجر شود.
وی تأکید کرد: البته نمیتوان تحولات سیاسی را صرفاً با متغیرهای جمعیتی توضیح داد؛ جمعیت جوان در کنار عوامل اقتصادی، سیاسی، نهادی و فرهنگی قرار میگیرد و برآیند این عوامل میتواند مسیر تحولات را تعیین کند. عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی افزود: جوانی جمعیت نه علت قطعی بحران و نه تضمینکننده توسعه است، بلکه متغیری است که در تعامل با سایر ساختارهای جامعه معنا پیدا میکند.
جمعیت یکی از مؤلفههای قدرت ملی است وی در ادامه با اشاره به تجربه چین گفت: رشد اقتصادی چین را نمیتوان به یک عامل واحد نسبت داد و سیاستهای اقتصادی، سرمایهگذاری، اصلاحات نهادی، تجارت خارجی، آموزش و فناوری همگی در این فرایند نقش داشتهاند. پژهان افزود: در این میان، ساختار جمعیتی و وجود نیروی کار گسترده نیز یکی از عوامل مهمی بوده است که در دورهای از توسعه چین به رشد اقتصادی کمک کرده است. وی تصریح کرد: از این منظر، جمعیت را میتوان یکی از مؤلفههای قدرت ملی دانست، اما نه بهصورت خودکار؛
جمعیت زمانی به قدرت تبدیل میشود که بتوان آن را از طریق سرمایه انسانی، آموزش، اشتغال، بهرهوری و نهادهای کارآمد فعال کرد. این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: صرف داشتن جمعیت زیاد به معنای برخورداری از قدرت اقتصادی یا سیاسی نیست. پژهان در بخش دیگری از سخنان خود به رابطه جمعیت و منازعه پرداخت و گفت: تغییرات جمعیتی میتوانند بر احتمال و ماهیت منازعه اثر بگذارند، اما این رابطه خطی و قطعی نیست و باید در کنار متغیرهایی مانند قدرت دولت، شرایط اقتصادی، منابع، ساختار سیاسی و عوامل اجتماعی بررسی شود.
وی با تأکید بر اینکه رابطه جمعیت و جنگ یکطرفه نیست، اظهار داشت: از یک سو، ساختار جمعیتی میتواند بر ظرفیتهای اقتصادی، نظامی و سیاسی کشورها و در نتیجه بر منازعات اثر بگذارد و از سوی دیگر، جنگ نیز میتواند ساختار جمعیت را تغییر دهد. عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی ادامه داد: جنگ بر مرگومیر، مهاجرت، باروری، ترکیب سنی، ساختار خانواده، سلامت و توزیع جغرافیایی جمعیت اثر میگذارد. وی با اشاره به جنگهای بزرگ قرن بیستم بیان کرد: میلیونها نفر در جنگ جهانی اول و جنگ جهانی دوم کشته شدند و این جنگها ساختار جمعیتی بسیاری از کشورها را برای دههها تغییر دادند؛
در جنگ ایران و عراق نیز علاوه بر تلفات مستقیم، پیامدهای جمعیتی و اجتماعی گستردهای بر خانوادهها، نسلهای درگیر جنگ، مهاجرت و ساختار جمعیت ایجاد شد. پژهان خاطرنشان کرد: بنابراین مطالعه جنگ بدون توجه به پیامدهای جمعیتی آن، تصویر کاملی از آثار جنگ ارائه نمیدهد. وی در ادامه به ظرفیت جمعیتی جهان اسلام اشاره کرد و گفت: جمعیت مسلمانان جهان در مقیاس جهانی ظرفیت قابل توجهی ایجاد میکند، اما تبدیل این ظرفیت جمعیتی به قدرت اقتصادی، علمی، سیاسی یا اجتماعی، مستلزم وجود نهادهای کارآمد، آموزش، سرمایه انسانی، ثبات سیاسی و سیاستگذاری مناسب است.
پژهان افزود: از همین منظر، تحولات جمعیتی کشورهای خاورمیانه و جنوب آسیا اهمیت ویژهای دارد و ترکیب سنی جمعیت، نرخ باروری، سطح آموزش، اشتغال جوانان و وضعیت مشارکت سیاسی در این کشورها میتواند بر آینده آنها اثرگذار باشد. وی تأکید کرد: تحلیل تحولات جهان اسلام نیز باید از سطح شمارش جمعیت فراتر رود و ساختار و کیفیت جمعیت را مورد توجه قرار دهد.
جمعیتشناسی باید در سیاستگذاری عمومی جدی گرفته شود عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و مطالعات رسانه دانشگاه آزاد اسلامی در پایان با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر به مطالعات جمعیتی در سیاستگذاری عمومی گفت: تصمیمگیری درباره اقتصاد، آموزش، اشتغال، سلامت، مسکن، امنیت و حتی سیاست خارجی بدون شناخت روندهای جمعیتی میتواند با خطاهای جدی مواجه شود. وی اظهار داشت: جمعیتشناس باید بتواند تغییرات جمعیتی را شناسایی کند، پیامدهای آنها را توضیح دهد و پیش از آنکه تغییرات جمعیتی به بحران تبدیل شوند، آنها را در اختیار سیاستگذاران قرار دهد.
پژهان خاطرنشان کرد: از این منظر، جمعیتشناسی صرفاً دانشی توصیفی نیست، بلکه میتواند بخشی از نظام هشدار و آیندهنگری سیاست عمومی باشد. وی افزود: جمعیت را نمیتوان صرفاً بهعنوان یک متغیر آماری در نظر گرفت؛ ساختار جمعیتی میتواند بر مسیر توسعه اقتصادی، تحولات اجتماعی، مشارکت سیاسی و حتی ثبات و منازعه اثرگذار باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: یکی از الزامات سیاستگذاری در ایران، پیوند دادن مطالعات جمعیتی با سیاستهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی است تا به جای واکنش پس از وقوع بحران، تغییرات جمعیتی زودتر شناسایی و برای پیامدهای آن برنامهریزی شود.
منبع: رسانیوز
