به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر غلامرضا تاجبخش، عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی، در پیشنشست همایش بینالمللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده» با موضوع «تأملی جامعهشناختی بر زیستبومهای فرزندآوری در ایران»، با اشاره به دیدگاههای امام خمینی(ره) درباره ظرفیت جمعیتی ایران اظهار داشت: امام راحل فرمودهاند که مملکت ایران با جمعیتی حدود ۳۵ میلیون نفر، وسعتی دارد که میتواند ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون نفر را در خود جای دهد و آنان بتوانند در رفاه زندگی کنند.
وی افزود: درباره ظرفیت جمعیتی کشور برای جمعیتی تا حدود ۱۵۰ میلیون نفر نیز سخن گفته شده است و نکته مهم این است که اگر بنا باشد اقداماتی برای متوقف کردن رشد جمعیت انجام شود، این اقدامات باید پس از رسیدن جمعیت به سطحی بسیار بالاتر صورت گیرد. عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی با بیان اینکه جمعیت از منظر رهبر انقلاب صرفاً یک متغیر آماری نیست، خاطرنشان کرد: جمعیت بهعنوان یکی از عوامل اقتدار و پیشران توسعه کشور مورد توجه قرار گرفته است.
تاجبخش ادامه داد: سیاستهای کنترل جمعیت که در مقطعی در کشور دنبال شد و فرهنگسازیهایی که در این زمینه صورت گرفت، در تغییر ذائقه مردم و شکلگیری هنجارهای تکفرزندی یا دوفرزندی مؤثر بود. وی با اشاره به بیانات رهبر انقلاب درباره سیاستهای جمعیتی دهههای گذشته اظهار داشت: در سال ۱۳۶۶ تصویری نگرانکننده از رشد جمعیت ارائه و ضرورت کنترل جمعیت مطرح شد، اما فقدان یک دستگاه رصدکننده و نظام پایش مناسب در این زمینه به کشور آسیب زد و موجب شد اهداف سیاست کنترل جمعیت با سرعتی بیش از آنچه پیشبینی شده بود، محقق شود.
عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی افزود: در بند «ج» قانون برنامه اول توسعه کشور نیز هدف کاهش باروری دنبال شد. در آن مقطع، نرخ باروری حدود ۶.۴ فرزند به ازای هر زن بود و هدفگذاری شده بود که این میزان تا سال ۱۳۹۰ به عدد چهار برسد، اما این هدف بسیار زودتر از زمان پیشبینیشده محقق شد و در اوایل دهه ۱۳۷۰ به این سطح رسیدیم. تاجبخش با اشاره به نقش رسانه و فرهنگ در این روند تصریح کرد: در این دوره فعالیتهای رسانهای و فرهنگی نیز صورت گرفت و سیاستهای قانونی و اجرایی در این زمینه اعمال شد؛
در نتیجه سیاستهای کنترل جمعیتی با شدت بیشتری دنبال شد و پیامدهایی به همراه داشت. وی ادامه داد: رهبر انقلاب در مهرماه ۱۳۹۱ موضوع «تهدید نسل» را یکی از خطاهای صورتگرفته دانستند و تصریح کردند که خود ما نیز در این اشتباه سهیم بودهایم و این مسئله باید مورد بخشش خداوند و تاریخ قرار گیرد. ایشان بر ضرورت حفظ نسل جوان تأکید کردند.
فرزندآوری در منظومه دینی جایگاه مهمی دارد عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی با بیان اینکه در کلام امام خمینی(ره) و رهبر انقلاب، جوانی جمعیت، جمعیت و فرزندآوری بهعنوان یک آرمان مورد توجه قرار گرفته است، اظهار داشت: در منابع دینی نیز روایات متعددی درباره جایگاه فرزند وجود دارد و فرزند بهعنوان مایه روشنی چشم و شادی قلب معرفی شده و در برخی روایات، وجود کودک در خانه با برکت و رزق و روزی پیوند خورده است. وی افزود: مجموع این آموزهها نشان میدهد که فرزندآوری در منظومه دینی از جایگاه مهمی برخوردار است.
تاجبخش با تأکید بر ضرورت شناخت عمیق و تخصصی تحولات جمعیتی گفت: بحث جمعیت و پویایی آن و پیامدهایی که میتواند برای کشور داشته باشد، مستلزم برنامهریزی و سیاستگذاری است و در این زمینه همه متخصصان باید حضور داشته باشند. وی ادامه داد: در تدوین سیاستهای جمعیتی، نخبگان حوزوی و دانشگاهی، جامعهشناسان، جمعیتشناسان، روانشناسان، اقتصاددانان، متخصصان علوم تربیتی و دیگر صاحبنظران باید وارد میدان شوند؛ زیرا اگر بخواهیم درباره جمعیت، جوانی جمعیت و زیستبومهای فرزندآوری سیاستگذاری کنیم، همه این گروهها باید در آن نقش داشته باشند.
عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی با اشاره به روند کاهشی باروری اظهار داشت: امروز برخی استانها در سطح نرخ جانشینی قرار دارند و بسیاری از استانها نیز پایینتر از نرخ جانشینی قرار گرفتهاند و حتی در برخی موارد نرخ باروری به زیر عدد یک رسیده است. وی افزود: میانگین سن مردان و زنان در زمان تولد فرزند اول نیز به حدود ۳۲ و ۲۷ سال رسیده و فاصله میان ازدواج و تولد فرزند اول حدود چهار تا پنج سال است که این فاصله نیز از منظر سیاست جمعیتی نیازمند توجه است. فرزندآوری؛
پدیدهای فراتر از مرزهای ملی تاجبخش با بیان اینکه مسئله جمعیت صرفاً مختص ایران نیست، تصریح کرد: موضوع جمعیت یک مسئله فراملی، بینالمللی و در واقع جهانی است و کشورهای مختلف نیز با روندهای کاهشی باروری و جمعیت مواجه هستند. وی افزود: جمعیت مسئلهای واقعی، بینرشتهای و دارای پیامدهای گوناگون اجتماعی، اقتصادی و سیاسی است و نباید تصور کنیم مسئله جمعیت یا زیستبومهای فرزندآوری صرفاً مختص جامعه ایران است.
عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی فرزندآوری را پدیدهای فراتر از یک تصمیم فردی یا خانوادگی دانست و اظهار داشت: فرزندآوری یک کنش اجتماعی است که در بستر پیچیدهای از ساختارهای اقتصادی، نهادی و فرهنگی شکل میگیرد. تاجبخش ادامه داد: در جهان امروز، شتاب تحولات اقتصادی و فناوری، فرزندآوری را به کانونی از تنشهای ساختاری تبدیل کرده است؛ دوگانههایی مانند بازار کار و زندگی خانوادگی، فرد و مسئولیت اجتماعی و امنیت اقتصادی و نااطمینانی نسبت به آینده، همگی در تصمیم فرزندآوری اثرگذار هستند.
وی خاطرنشان کرد: تحولات ناشی از آموزش عالی، اشتغال زنان در بازار کار، فرایند اشتغال مردان، ارزشهای فردگرایانه و دیگر تحولات اجتماعی موجب شده است که فرزندآوری از یک مرحله بدیهی در چرخه زندگی به تصمیمی پرهزینه، زمانبر، پرمخاطره و پرریسک تبدیل شود.
تاجبخش مفهوم «زیستبوم فرزندآوری» را ناظر بر شبکهای درهمتنیده از سیاستهای بازار کار، نظام آموزشی، اشتغال، مسکن، نظام سلامت، حمایتهای نهادی، هنجارهای فرهنگی و گفتمانهای رسانهای دانست و گفت: شواهد نشان میدهد تنها از رهگذر اصلاحات ساختاری هماهنگ و مداخلات چندسطحی، چندوجهی و چندبعدی میتوان شرایطی فراهم کرد که فرزندآوری بهمثابه انتخابی ممکن و معنادار و سازگار با کیفیت زندگی مردم بازتعریف شود. وی افزود: سیاستهای مقطعی و تکبعدی راه به جایی نمیبرند و مداخلات باید چندسطحی و هماهنگ باشند.
عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی با تشریح ابعاد زیستبوم فرزندآوری اظهار داشت: این زیستبوم از جنبه سیاسی، شبکهای از عوامل ساختاری، نهادی، فرهنگی و فردی است که از مرحله شکلگیری قصد باروری تا تولد و سپس نگهداشت و پرورش فرزند بر رفتارهای باروری اثر میگذارد. وی افزود: از جنبه جامعهشناختی نیز زیستبوم فرزندآوری نظامی از معناها، ارزشها و انتظارات اجتماعی است که در بستر خانواده، اشتغال، آموزش و سرمایه اجتماعی شکل میگیرد و میتواند رفتارهای باروری را تولید، تقویت یا تضعیف کند.
تاجبخش، بُعد اقتصادی را نیز متشکل از سیاستها، مشوقها، هزینهها و حمایتهای اقتصادی و رفاهی دانست که ادراک والدین از هزینه و فایده فرزندآوری را شکل میدهد و گفت: از منظر حکمرانی نیز زیستبوم فرزندآوری یک نظام سیاستی یکپارچه و بینبخشی است که قوانین، مقررات، خدمات عمومی و نهادهای اجرایی در سطوح ملی و محلی را دربرمیگیرد.
موانع فرزندآوری صرفاً اقتصادی نیست وی با اشاره به ابعاد حقوقی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، سلامت، آموزشی، رسانهای و فناوری زیستبوم فرزندآوری اظهار داشت: موانع فرزندآوری صرفاً اقتصادی نیستند، بلکه مجموعهای از موانع نهادی، فرهنگی، اجتماعی، آموزشی، سلامت و زیرساختی در این زمینه نقش دارند.
عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی، شوکهای اقتصادی، تصور هزینههای بالای فرزندآوری، افزایش سن ازدواج، توسعه شهرنشینی، اشتغال زنان، احساس ناامنی، زندگی آپارتماننشینی و نگرانی زنان از دست دادن جایگاه شغلی را از جمله عوامل مؤثر بر کاهش فرزندآوری برشمرد.
تاجبخش همچنین ارزشهای نوظهور در جامعه، شبکههای اجتماعی، ارزشهای فردگرایانه، آسیبهای اجتماعی مانند طلاق، فاصله جغرافیایی زوجین با خانوادههای خود و کاهش حمایت خانوادگی را از دیگر عوامل مؤثر دانست و افزود: تصویرسازی نامناسب رسانهها از جمعیت و خانواده، کاهش ارزش اجتماعی مادری و خانهداری و شکلگیری نگاههای کلیشهای نسبت به زن خانهدار یا نقش مادری نیز در همین چارچوب قابل بررسی است.
وی با اشاره به نمونهای از تجربه یکی از دانشجویان خود درباره برخورد متفاوت یک کارمند با تولد فرزند سوم یک خانواده، گفت: این مثال، فارغ از اینکه یک تجربه فردی است، نشان میدهد چگونه نگرشهای اجتماعی و حتی رفتارهای سازمانی میتوانند با سیاستهای جمعیتی در تعارض قرار گیرند. تقویت زیستبوم فرزندآوری با عبور از مشوقهای کوتاهمدت تاجبخش با طرح این پرسش که در برابر این مسائل چه باید کرد، اظهار داشت: یکی از راهکارهای اجرایی برای تقویت زیستبوم فرزندآوری، عبور از مشوقهای کوتاهمدت و حرکت به سمت سطحی کلانتر و پیچیدهتر است؛
یعنی ساختارهای اقتصادی، هنجارهای فرهنگی و تجربه زیسته کنشگران اجتماعی را در کنار یکدیگر قرار دهیم. وی تصریح کرد: کاهش باروری را نباید صرفاً بهعنوان کمبود انگیزه در نظر گرفت، بلکه باید آن را بهعنوان انباشت ریسک و نااطمینانی در زیستجهان خانوادهها تحلیل کرد. عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی ادامه داد: سیاستگذاری مؤثر در این حوزه مستلزم عبور از مداخلات مقطعی و حرکت به سوی تقویت یک زیستبوم پایدار، چندلایه و یادگیرنده است؛ زیستبومی که در آن دولت، بازار، جامعه مدنی، تشکلهای مردمنهاد و خانوادهها همگی حضور داشته باشند.
تاجبخش یکی از راهکارهای اساسی را «ریسکزدایی ساختاری» دانست و گفت: بحث نباید صرفاً بر مشوقهای مقطعی و گذرا متمرکز باشد، بلکه باید یک تحول بنیادین و ساختاری ایجاد کنیم تا خانوادهها نسبت به آینده نگرانی کمتری داشته باشند. وی افزود: برای مثال میتوان تضمین حداقل امنیت شغلی والدین تا پنج سال پس از تولد فرزند را دنبال کرد. همچنین بیمههای اجتماعی خانوادهمحور با پوشش ریسکهای بارداری، زایمان و افت درآمد و بستههای حمایتی پایدار در حوزههایی مانند مسکن، آموزش و سلامت میتوانند به کاهش ترس از آینده و افزایش قابلیت برنامهریزی خانواده کمک کنند.
سامانه جامع امور فرزندآوری ایجاد شود عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی ایجاد «پنجره واحد خانواده و فرزند» در سطوح ملی و محلی را از دیگر راهکارها برشمرد و اظهار داشت: باید پراکندگی خدمات و فرسودگی اداری را کاهش دهیم و خدمات مرتبط با ازدواج، بارداری، تولد و کودک را در یک چارچوب منسجم تجمیع کنیم.
تاجبخش افزود: بنده خودم ایدهای را تحت عنوان «سامانه سجاف» یا «سامانه جامع امور فرزندآوری» مطرح کردهام تا خانوادهها به جای مراجعه به سامانههای متعدد برای پیگیری وام، خودرو، مسکن، مسائل بهداشتی و روانی، بتوانند این خدمات را در یک سامانه یکپارچه دریافت کنند. وی خاطرنشان کرد: در چنین سامانهای هم امکان رصد مسائل وجود خواهد داشت و هم میتوان حمایتهای لازم را ارائه کرد و چرخه زندگی خانواده بهصورت یکپارچه مورد توجه قرار میگیرد.
تاجبخش با تأکید بر ضرورت بازطراحی سیاستهای اشتغال گفت: باید سرمایه انسانی را حفظ کنیم و در عین حال هزینه فرصت فرزندآوری را کاهش دهیم. وی ادامه داد: امروزه تعارضی ساختاری میان اشتغال و فرزندآوری، بهویژه برای زنان تحصیلکرده، شکل گرفته است و باید این تعارض را حل کرد. امکان دورکاری یا کار انعطافپذیر برای والدینی که دارای فرزند خردسال هستند، میتواند یکی از راهکارهای این حوزه باشد.
رسانه باید از هزینهمحوری به توانمندسازی حرکت کند عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی با اشاره به نقش رسانه در زیستبوم فرزندآوری اظهار داشت: در حوزه رسانه باید از هزینهمحوری به سمت توانمندسازی حرکت کنیم. وی افزود: در حال حاضر تصویر غالب رسانهای از فرزند گاهی بهعنوان یک بار اقتصادی و محدودکننده آزادی ارائه میشود، در حالی که باید فرزند بهعنوان یک سرمایه و عنصر معنادار در زندگی خانواده بازنمایی شود، نه صرفاً یک بار.
تاجبخش تصریح کرد: باید روایتهای واقعی و متکثری از تجربه موفق والدگری تولید شود و با خانوادههای دارای فرزندان بیشتر گفتوگو و تجربه آنان در قالب فیلم و برنامههای رسانهای بازنمایی شود. وی استفاده از ظرفیت نخبگان، هنر و هنرمندان را نیز در بازسازی معنای اجتماعی فرزندآوری مؤثر دانست و گفت: این ظرفیتها میتوانند در کاهش مقاومت فرهنگی در برابر فرزندآوری نقش داشته باشند.
تاجبخش تقویت تشکلهای مردمی، نهادهای خانهمحور و محلهمحور را از دیگر الزامات تقویت زیستبوم فرزندآوری دانست و افزود: آموزش مهارتهای زندگی خانوادگی باید در نظام آموزشی مورد توجه قرار گیرد و ارتقای سواد جمعیتی نیز ضروری است تا خانوادهها بتوانند تصمیمهای خود را بر اساس شناخت و آگاهی بیشتری اتخاذ کنند. وی همچنین ایجاد نظام پایش و یادگیری سیاستهای فرزندآوری را ضروری دانست و گفت: باید ارزیابی مستمر و اصلاح سیاستها وجود داشته باشد تا از تداوم سیاستهای ناکارآمد جلوگیری شود و سیاستهای جدید بر اساس شواهد و نتایج واقعی دنبال شوند.
دولت از مداخلهگر به تسهیلگر تبدیل شود عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی با تأکید بر ضرورت بازتعریف نقش دولت اظهار داشت: نقش دولت باید از مداخلهگر به تسهیلگر بازتعریف شود. تاجبخش افزود: برخی خانوادهها این تصور را دارند که اگر فرزندآوری به گفتمان دولتی تبدیل شود، ممکن است به یک امر حاکمیتی، مستقیم، دستوری و الزامآور تبدیل شود و همین امر میتواند مقاومت اجتماعی ایجاد کند. وی خاطرنشان کرد: اگر نقش دولت بر ایجاد زیرساختها و کاهش موانع متمرکز شود و بخشی از امور به جامعه مدنی واگذار شود، میتوان به تقویت زیستبوم فرزندآوری کمک کرد.
تاجبخش تأکید کرد: در اینجا باید مشروعیت اجتماعی فرزندآوری تقویت شود و اگر فرزندآوری بهعنوان امری داوطلبانه، ارادی و اختیاری دیده شود و نه امری اجباری، زمینه اجتماعی مناسبتری برای آن ایجاد خواهد شد. وی در جمعبندی سخنان خود گفت: تقویت زیستبومهای فرزندآوری فراتر از یک هدف سیاستی یا اقتصادی است و باید بهعنوان یک کلانپروژه مورد توجه قرار گیرد؛ پروژهای که ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دارد و ماهیتی بینرشتهای دارد.
عضو هیئت علمی گروه اجتماعی دانشگاه آیتالله بروجردی افزود: به جای مداخلات تکبعدی و مشوقهای مالی کوتاهمدت، باید از طریق همافزایی میان حاکمیت و مردم و با مشارکت همه کنشگران این عرصه، زیستبوم فرزندآوری را تقویت کرد. تاجبخش خاطرنشان کرد: اگر نظامهای حمایتی را با رویکرد ریسکزدایی بازطراحی کنیم، زیرساختهای فناورانه و خدمات یکپارچه ایجاد کنیم، معنای اجتماعی فرزندآوری را بازتعریف کنیم و والدین را از نظر شناختی و روانی توانمند سازیم، میتوان اقدامات مؤثری برای تقویت فرزندآوری انجام داد.
وی در پایان تأکید کرد: آینده جمعیتی ایران صرفاً به سیاستهای جمعیتی وابسته نیست، بلکه به مجموعهای از شرایط اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و نهادی وابسته است و نباید اجازه دهیم ایران در دهههای آینده به کشوری سالخورده تبدیل شود.
منبع: رسانیوز
