به گزارش جام جم آنلاین؛ تماشای مستند همیشه به معنای نشستن پای روایتی برای یادگرفتن چند واقعیت تازه نیست. گاهی یک مستند، موضوعی را که پیشتر بارها دربارهاش شنیدهایم، از زاویهای متفاوت پیش روی ما میگذارد؛ گاهی نیز مخاطب را به جایی میبرد که امکان حضور در آن را ندارد و اجازه میدهد اتفاقی واقعی را از نزدیک دنبال کند. همین ویژگی، مستند را به یکی از قالبهای جذاب برای مخاطبانی تبدیل کرده که در کنار سرگرمی، به دنبال تجربهای تازه و متفاوت هستند.
در میان برنامههای مستند شبکه چهار نیز معمولاً آثاری قرار میگیرند که تماشای آنها تنها به دریافت اطلاعات محدود نمیشود و در کنار موضوع، شیوه روایت و تصاویر، بخش مهمی از جذابیت را شکل میدهد. این هفته دو مستند «تنها روی زمین» و «دره پادشاهان: مقبره مخفی آشکار میشود» در قالب «چهارسوی علم» روی آنتن میروند؛ اولی یکشنبه و دوشنبه ۲۹ و ۳۰ شهریور و دومی سهشنبه و چهارشنبه ۳۱ شهریور و اول مهر، ساعت ۱۶ پخش میشوند و تکرار آنها نیز در نظر گرفته شده است. هر دو اثر نیز از موضوعاتی برخوردارند که میتوانند مخاطب را به دنبال کردن یک روایت دو قسمتی ترغیب کنند؛
یکی درباره سرزمینی درگیر آتش و حیواناتی که بخشی از تعادل طبیعی آن هستند و دیگری درباره مقبره یکی از فرعونهای مصر و یافتههایی که میتواند پرسشهای تازهای درباره گذشته ایجاد کند.
وقتی آتش فقط یک حادثه نیست «تنها روی زمین» به کارگردانی رابین پتره، محصول مشترک دانمارک و اسپانیا در سال ۲۰۲۵ است و در جنوب گالیسیا، یکی از مناطق آسیبپذیر اروپا در برابر آتشسوزیهای جنگلی، روایت خود را دنبال میکند. اما نقطه ورود فیلم به این بحران، صرفاً شعلههای آتش و عملیات اطفای حریق نیست. فیلم از اسبهای وحشی گالیسیا آغاز میکند؛ حیواناتی که قرنها در کوهستانهای این منطقه زندگی کردهاند و با خوردن پوشش گیاهی قابل اشتعال، نقشی در کنترل طبیعی آن داشتهاند.
در عین حال، تعداد این اسبها کاهش یافته و همین موضوع بخشی از رابطه پیچیده میان فعالیتهای انسانی، حیوانات و محیط طبیعی را آشکار میکند. پتره در ادامه دوربین خود را میان چند شخصیت حرکت میدهد؛ از یک گاوچران جوان و دامپزشک اسبها تا خانوادهای کشاورز و افرادی که در خط مقدم مقابله با آتش قرار دارند. در نتیجه، آتشسوزی تنها یک موضوع خبری باقی نمیماند و به مسئلهای درباره شیوه زندگی، رابطه انسان با حیوان و تغییرات یک زیستبوم تبدیل میشود.
چرا اسبهای وحشی، قلب روایت فیلم شدهاند؟ شاید در نگاه اول عجیب باشد که یک مستند درباره آتشسوزی جنگلها، روایت خود را با اسبهای وحشی گره بزند. اما همین انتخاب یکی از مهمترین ویژگیهای «تنها روی زمین» است. فیلم به جای آنکه رابطه انسان و طبیعت را در قالب یک بحث کلی و انتزاعی دنبال کند، آن را در یک جغرافیای مشخص و از خلال زندگی انسانها و حیوانات نشان میدهد. اسبها در اینجا فقط سوژهای برای ثبت تصاویر زیبا نیستند؛ حضور آنها با پوشش گیاهی، آتش، زمین و شیوه زندگی جوامع محلی ارتباط پیدا میکند.
گزارشهایی که درباره فیلم منتشر شده نیز نشان میدهد پروژه پتره در ابتدا با تمرکز بر اسبهای وحشی گالیسیا شکل گرفته بود، اما آتشسوزیهای گسترده سال ۲۰۲۲ مسیر فیلم را تغییر داد. دوربین فیلمساز در کنار روایت اسبها، به سراغ آتشنشانان و ساکنان منطقه رفت و تصویری از مواجهه مستقیم انسان و طبیعت با بحران ثبت کرد. به همین دلیل، «تنها روی زمین» را نمیتوان صرفاً یک مستند درباره آتشسوزی یا حتی تغییرات اقلیمی دانست؛ فیلم تلاش میکند نشان دهد وقتی یک زیستبوم تغییر میکند، این تغییر چگونه به زندگی انسانها، حیوانات و حتی سنتهای یک منطقه راه پیدا میکند.
مستندی که در جشنوارهها هم دیده شد یکی دیگر از دلایلی که میتواند تماشای «تنها روی زمین» را برای مخاطب شبکه چهار جذاب کند، مسیر بینالمللی این اثر است. این مستند در جشنوارههایی از جمله برلیناله و چند جشنواره بینالمللی مستند به نمایش درآمد و در رویدادهایی مانند FICMEC و Nordisk Panorama نیز موفق به دریافت جایزه شد. «تنها روی زمین» در جشنواره Millennium Docs Against Gravity جایزه بهترین فیلمبرداری و تقدیر ویژه بخش Warsaw Green Award را به دست آورد و در Nordisk Panorama نیز جایزه بهترین مستند نوردیک را دریافت کرد.
این جوایز البته تنها بخشی از مسیر فیلم هستند؛ بخش مهمتر، شیوه تصویری آن است. فیلم تلاش کرده بحران آتش را از فاصلهای نزدیک و در عین حال با تمرکز بر زندگی روزمره مردم و حیوانات روایت کند؛ رویکردی که باعث شده طبیعت در آن صرفاً پسزمینه داستان نباشد، بلکه به یکی از شخصیتهای اصلی تبدیل شود.
وقتی یک مقبره هنوز حرفهای تازهای برای گفتن دارد اگر «تنها روی زمین» مخاطب را به دل یک بحران طبیعی معاصر میبرد، «دره پادشاهان: مقبره مخفی آشکار میشود» مسیر متفاوتی دارد: بازگشت به یکی از مشهورترین محوطههای باستانی جهان برای جستوجوی نشانههایی که شاید بخشی از یک داستان سههزارساله را دوباره روایت کنند. این مستند دو قسمتی محصول بریتانیا برای شبکه Channel 4 است و با حضور تیمی از باستانشناسان به سراغ مقبره رامسس سوم در دره پادشاهان میرود؛
مقبرهای که پژوهش و حفاظت از آن در سالهای اخیر نیز ادامه داشته و بخشهایی از آن به دلیل سیلابها و آسیبهای تاریخی نیازمند بررسی و مرمت بوده است. دره پادشاهان در کرانه غربی نیل و در محدوده شهر امروزی اقصر قرار دارد و مقبره رامسس سوم، از فرمانروایان دودمان بیستم مصر، در همین محوطه قرار گرفته است. اهمیت مستند اما صرفاً به زندگی این فرعون یا مرور تاریخ مصر باستان محدود نمیشود؛ جذابیت اصلی آن از جایی آغاز میشود که دوربین همراه باستانشناسان وارد بخشهایی از مقبره میشود که هنوز ظرفیت کشف و مطالعه دارند.
کشفهایی که ماجرا را از یک روایت تاریخی جدا میکنند یکی از جذابیتهای «دره پادشاهان» این است که مخاطب صرفاً نتیجه یک پژوهش انجامشده را نمیشنود؛ بلکه با روند جستوجو و کشف همراه میشود. بر اساس معرفی رسمی سازندگان، تیم باستانشناسی به سرپرستی دکتر آنکه وبر در حال کاوش در بخشهایی از مقبره رامسس سوم است و در جریان این بررسیها به بقایایی از اشیای تدفینی، قطعات تابوت و دیگر آثار دست یافته است. برخی از این یافتهها حتی برای پژوهشگران نیز غیرمنتظره بودهاند، زیرا مقبره از دوران باستان تاکنون شناخته شده و بررسی شده است.
همین نکته، یک سؤال جذاب برای مخاطب ایجاد میکند: آیا در محوطهای که قرنهاست شناخته شده، هنوز امکان پیدا کردن چیزهایی وجود دارد که از نگاهها پنهان مانده باشند؟ مستند در قسمت دوم حتی سراغ موضوعی بحثبرانگیزتر میرود و شواهدی تازه درباره ارتباط برخی اشیای مرتبط با مقبره توتعنخآمون و هاوارد کارتر مطرح میکند؛ ادعایی که سازندگان آن را بهعنوان بخشی از معمای آثار گمشده مطرح کردهاند و در مستند دنبال میشود. پرسش اصلی این است که آیا ممکن است بخشی از این آثار در نزدیکی مقبره رامسس سوم پنهان مانده باشد؟
در نتیجه، «دره پادشاهان» بیش از آنکه یک کلاس تاریخ مصر باستان باشد، ساختاری شبیه یک جستوجوی میدانی دارد؛ مخاطب با هر یافته، با یک پرسش تازه روبهرو میشود و همین ویژگی میتواند ریتم دو قسمت مستند را برای مخاطب حفظ کند.
دو مستند، دو شکل از کشف «تنها روی زمین» و «دره پادشاهان: مقبره مخفی آشکار میشود» در ظاهر هیچ شباهتی به یکدیگر ندارند؛ یکی در میان آتشسوزیهای جنگلی گالیسیا میگذرد و دیگری در یک مقبره باستانی در مصر. اما وجه مشترک هر دو، کشف جهانی است که در نگاه اول تصور میکنیم آن را میشناسیم. در «تنها روی زمین»، این کشف درباره رابطهای است که میان اسبهای وحشی، انسانها، پوشش گیاهی و آتش شکل گرفته است. در «دره پادشاهان» نیز مخاطب با این ایده همراه میشود که حتی یک محوطه باستانی شناختهشده میتواند هنوز اطلاعات و اشیای ناشناختهای در خود داشته باشد.
از این منظر، انتخاب این دو مستند برای پخش در یک هفته، دو تجربه متفاوت از تماشای مستند پیش روی مخاطب شبکه چهار قرار میدهد؛ یکی دعوت به دیدن طبیعت و بحران آن از نزدیک و دیگری دعوت به همراه شدن با یک جستوجوی باستانشناسی. «تنها روی زمین» یکشنبه و دوشنبه ۲۹ و ۳۰ شهریور و «دره پادشاهان: مقبره مخفی آشکار میشود» سهشنبه و چهارشنبه ۳۱ شهریور و اول مهر، ساعت ۱۶ از شبکه چهار پخش میشوند.
منبع: جام جم آنلاین
