به گزارش جامجم آنلاین، ثبت و حفاظت از محوطههای تاریخی، تنها به معنای صیانت از چند تپه، بنا یا بقایای معماری نیست؛ این آثار بخشی از شناسنامه فرهنگی ایران و منابعی ارزشمند برای شناخت روند شکلگیری و تحول جوامع انسانی هستند. هر محوطه باستانی، اطلاعاتی درباره شیوه زندگی، معماری، اقتصاد و فرهنگ دورههای گذشته در اختیار پژوهشگران قرار میدهد و تخریب آن، به معنای از دست رفتن بخشی از این اطلاعات برای همیشه است. از سوی دیگر، حفاظت اصولی از محوطههای تاریخی میتواند زمینهای برای توسعه گردشگری فرهنگی و ایجاد موزههای تخصصی فراهم کند. محوطه ازبکی نیز با برخورداری از آثار دورههای مختلف، نمونهای مهم از این ظرفیت تاریخی و گردشگری محسوب میشود.
ازبکی در مسیر یکی از مهمترین شاهراههای باستانی ایران دکتر مهرداد ملکزاده، باستانشناس و کاوشگر محوطه باستانی ازبکی در گفتوگو با جامجم آنلاین درباره موقعیت این محوطه اظهار کرد: مجموعه تپههای باستانی معروف به «محوطه ازبکی» در شهرستان ساوجبلاغ استان البرز و در دشتی قرار گرفته که میتوان آن را ادامه طبیعی دشت تهران دانست. وی افزود: در روزگاران باستان، شاخهای از شاهراه خراسان بزرگ از کنار این محوطه عبور میکرد.
این مسیر باستانی، آسیای غربی و بهویژه میانرودان با مرکزیت بابل را از طریق کوهسارهای زاگرس به ری باستان و سپس مناطق شرقیتر، خراسان بزرگ و ماوراءالنهر پیوند میداد. بنابراین، محوطه ازبکی در مسیر یکی از مهمترین شاهراههای باستانی قرار داشته است. ملکزاده ادامه داد: به همین دلیل، از گذشتههای دور در این پهنه استقرارهای انسانی شکل گرفته و چندین تپه از جمله گوموشتپه، مارالتپه و یانتپه شناسایی شده است. این محوطه در فاصله سالهای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۴ به سرپرستی دکتر یوسف مجیدزاده مورد کاوش قرار گرفت و اطلاعات ارزشمندی از آن به دست آمد.
وی گفت: یکی از خشتهای مجموعههای پیش از تاریخی این محوطه نیز در سالیان قبل به عنوان یکی از قدیمیترین خشتهای دستساخت انسان در مرکز فلات ایران، با قابی مناسب به سازمان ملل متحد برده و اهدا شد.
از هزاره ششم قبل از میلاد تا دوره هخامنشی این باستانشناس درباره اهمیت علمی محوطه ازبکی بیان کرد: اهمیت این مجموعه در تعدد و پراکندگی تپههای آن است که به باستانشناسان اجازه میدهد تصویر روشنی از تحولات فرهنگی مرکز فلات ایران به دست آورند و روند پیچیده شکلگیری فرهنگها را از دوره پیش از تاریخ تا آستانه شکلگیری شاهنشاهیهای بزرگ ماد و هخامنشی دنبال کنند. ملکزاده با اشاره به قدمت این محوطه اظهار کرد: از هزاره ششم قبل از میلاد در ازبکی آثار استقرار انسانی وجود دارد و این روند تا دوره ماد، یعنی حدود ۵۵۰ قبل از میلاد، ادامه داشته است.
در کاوشهای سال ۱۴۰۲ نیز به بقایایی دست پیدا کردیم که از نظر شکل ساختوساز و معماری، با نمونههای شناختهشده دوره هخامنشی قابل مقایسه است. وی افزود: در این کاوشها، ساختمانی بزرگ با دالانهای موازی شناسایی شد که احتمال میدهیم یک بنای اداری مربوط به دوره هخامنشی، یعنی فاصله حدود ۵۵۰ تا ۳۳۰ قبل از میلاد، باشد.
ازبکی از حفاریهای غیرمجاز در امان مانده است ملکزاده با اشاره به وسعت حدود ۱۰۰ هکتاری محوطه ازبکی گفت: این مجموعه حدود یک کیلومتر در یک کیلومتر وسعت دارد و خوشبختانه به دلیل قرار گرفتن در ملک شخصی خانواده محترم خراسانی، از یکی از مشکلات جدی بسیاری از محوطههای باستانشناختی، یعنی حفاریهای غیرمجاز و قاچاق، در امان مانده است. وی ادامه داد: شش تپه شامل یانتپه، جیرانتپه، دوشانتپه، گوموشتپه، مارالتپه و تپه اصلی یا مرکزی ازبکی در محدوده ملک خانواده خراسانی قرار دارند.
این خانواده که از فرهنگدوستان منطقه هستند، بخش بزرگی از اراضی خود را به مردم ایران و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، هبه کردهاند. این باستانشناس درباره نقش جامعه محلی نیز اظهار کرد: شهر نظرآباد در نزدیکی این محوطه قرار دارد و خوشبختانه برخلاف برخی مناطق که فعالیتهای شهری به آثار تاریخی آسیب میزند، ارتباط شهرداری نظرآباد با محوطه خوب است. مردم این منطقه نیز نسبت به ارزش و اهمیت این گنجینه تاریخی آگاهی دارند.
کاوشهای سال ۱۴۰۲ چه چیزی را آشکار کرد؟ ملکزاده گفت: در سال ۱۴۰۲ روی دو محوطه جیرانتپه و دوشانتپه تمرکز کردم. جیرانتپه یک گورستان مربوط به عصر آهن است که در کنار آن لایههای قدیمیتر استقرار از دوره مس و سنگ نیز وجود دارد. وی افزود: دوشانتپه نیز محوطهای است که پیش از این دکتر مجیدزاده در نزدیکی آن کاوش کرده و بقایای دوره ماد را به دست آورده بود. در کاوشهای جدید، یک کارگاه بزرگ ایجاد کردیم و بقایای معماری احتمالا مربوط به دوره هخامنشی و همچنین آثار مرتبط با کوچنشینان عصر آهن به دست آمد.
ازبکی ظرفیت تبدیل شدن به پارکموزه را دارد این باستانشناس با اشاره به ظرفیت گردشگری محوطه ازبکی بیان کرد: این مجموعه از نظر چشمانداز گردشگری اهمیت زیادی دارد، زیرا در نزدیکی تهران قرار گرفته است. اگر مدیریت شایسته و مناسبی انجام شود، میتوان ازبکی را به پارکموزه تبدیل کرد. ملکزاده ادامه داد: از دورههای پیش از تاریخ و دوره مس و سنگ تا دوره هخامنشی در این محوطه آثار وجود دارد و میتوان یک موزه بزرگ باستانشناسی در آن ایجاد کرد. همچنین با توجه به قرار گرفتن مجموعه در یک محدوده حفاظتشده، امکان ایجاد موزه روباز باستانشناسی نیز وجود دارد.
وی درباره تلاش برای ثبت جهانی این محوطه گفت: مسئولان اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان البرز درصدد هستند شرایط لازم برای ثبت جهانی ازبکی را فراهم کنند. برای این کار باید لایحهای تدوین شود که اهمیت و ارزش بالقوه این مجموعه را بهدرستی نشان دهد. ملکزاده افزود: ازبکی یک پازل شگفتانگیز فرهنگی است که تسلسل استقرار انسانی را از دورههای بسیار قدیمی تا دورههای جدیدتر نشان میدهد و میتواند معیارهای لازم برای ثبت جهانی را داشته باشد.
امیدوارم تصمیمگیرندگان و تصمیمسازان فرهنگی استان البرز بتوانند این لایحه را به شکل شایسته تنظیم و دلایل مستحکم ثبت جهانی این محوطه را برجسته کنند.
احتمال کشف تأسیسات گسترده هخامنشی در نزدیکی تهران ملکزاده درباره آینده کاوشها در این محوطه گفت: امیدهای زیادی برای ادامه کاوش در تپه مرکزی و چند محوطه دیگر بهویژه گوموشتپه، جیرانتپه و دوشانتپه وجود دارد. وی افزود: اگر کاوشها ادامه پیدا کند، احتمالا برای نخستین بار در شمال مرکز فلات ایران میتوانیم به مجموعهای از تأسیسات مفصل دوره هخامنشی دست پیدا کنیم. تاکنون معماری هخامنشی را بیشتر در مجموعه کاخهایی مانند تختجمشید، شوش و پاسارگاد یا مجموعههای احتمالا دیوانسالاری در محوطه دهانه غلامان سیستان دیدهایم.
این باستانشناس ادامه داد: اکنون این امید وجود دارد که در این بخش از فلات ایران و در نزدیکی تهران و ری باستان، بتوانیم آثار بیشتری از دوره هخامنشی پیدا کنیم.
ازبکی میتواند بخشی از پازل ری باستان را تکمیل کند ملکزاده با اشاره به اهمیت تاریخی ری گفت: ری یکی از مهمترین شهرهای باستانی ایران بود و از آن با عناوینی مانند «قبلهالارض»، «امالبلاد» و «مادر شهرها» یاد شده است. با گسترش تهران و قرار گرفتن بخشهایی از ری باستان در عرصه شهری، باستانشناسان برای کاوش در برخی قسمتهای آن امید چندانی ندارند. وی در پایان خاطرنشان کرد: شاید آنچه میتوانسته در ری وجود داشته باشد، در چند فرسخ آنسوتر و در محوطه ازبکی قابل شناسایی باشد. در این محوطه میتوان بخشهایی دستنخورده از فرهنگهای عصر مفرغ، عصر آهن آغازین و پایانی، دوره ماد و هخامنشی را پیدا کرد و به بازسازی پازل فرهنگی ایران کمک کرد.
منبع: جام جم آنلاین
