به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، کتاب «اصول خبر و خبرنگاری در آینه فقه و حقوق» نوشته حسن ملکپور، از سوی انتشارات جنگل در ۱۹۶ صفحه منتشر شده است؛ اثری پژوهشی که موضوع خبر و خبرنگاری را از منظر فقه و حقوق بررسی کرده و به ابعاد مختلف فرایند تحصیل، پردازش و انتشار خبر پرداخته است. این کتاب در پنج فصل تدوین شده و مباحث آن با دستهبندی و شمارهگذاری منظم ارائه شده است؛ ساختاری که به گفته نویسنده، در ساماندهی مباحث علمی و حفظ ارتباط میان موضوعات و زیرموضوعها نقش دارد و میتواند مطالعه کتاب را برای پژوهشگران و فعالان حوزه خبر تسهیل کند.
بررسی احکام فقهی و حقوقی خبر در فصل دوم کتاب، نویسنده به احکام فقهی و حقوقی خبر پرداخته و یکی از مباحث این فصل را به قابلیت تملک خبر اختصاص داده است. در این بخش، با بررسی مفهوم مملوکیت و ملکیت، این مسئله مطرح میشود که آیا خبر میتواند موضوع مالکیت قرار گیرد یا خیر. ملکیت از مفاهیم اضافی و نسبی است که با تحقق رابطه میان دو چیز شکل میگیرد و نویسنده پس از تبیین این مفاهیم، به بررسی ادله مالکیت خبر میپردازد. در این زمینه، علاوه بر طرح برخی مبانی اصولی، به روایات نیز استناد شده است.
از جمله، صحیحه ابنسنان از امام صادق(ع) و چند روایت دیگر برای بررسی امکان و مبنای مالکیت خبر مورد توجه قرار گرفتهاند. در ادامه همین فصل، حقوق و احکام مرتبط با خبرنگار بررسی شده و شرایط «مخبر» یا فردی که خبر را نقل میکند، مورد بحث قرار گرفته است. نویسنده تأکید میکند که صرف نقل یک مطلب از سوی فردی، برای پذیرش آن به عنوان خبر قابل اعتماد کافی نیست و اعتماد به گفته مخبر، نیازمند وجود شرایط و معیارهایی است که در این بخش مورد بررسی قرار گرفته است. منابع خبری و ضوابط استفاده از آنها فصل سوم کتاب به مبانی و ویژگیهای خبر، خبرنگار و انتشار خبر اختصاص دارد.
نویسنده در این فصل، منابع خبری را در سه دسته منابع اصلی، منابع دست دوم و منابع نامشخص بررسی میکند. یکی از مباحث این بخش، ضرورت یا عدم ضرورت ذکر نام منبع در خبر است. بر اساس مطالب کتاب، اصل بر این است که منبع خبر معرفی شود، اما در مواردی میتوان از ذکر نام او خودداری کرد؛ از جمله زمانی که منبع اطلاعات مهمی در اختیار دارد که در اختیار هیچ رسانه دیگری نیست، تنها راه انتشار اطلاعات، عدم افشای نام منبع باشد یا افشای هویت او جان و امنیتش را به خطر بیندازد.
همچنین قابل اعتماد بودن منبع و اطلاعات ارائهشده از سوی او و وجود دلیل موجه برای عدم افشای نام منبع، از جمله معیارهایی است که در این زمینه مورد توجه قرار گرفته است. عینیت، تحلیل و استفاده از اخبار دیگران در فصل چهارم، نویسنده به معیارهای عینیتیابی، ارزش خبر و جهتگیریهای مثبت در فرایند خبررسانی میپردازد. یکی از مباحث این فصل، «تحلیل در متن خبر» است.
در این کتاب، تحلیل خبر به معنای تفهیم مضمون و شفافتر کردن جزئیات خبر برای مخاطب معرفی شده و تأکید میشود که نویسنده باید بدون تأثیرپذیری از تمایلات و گرایشهای شخصی خود، اطلاعات مرتبط با خبر را در اختیار مخاطب قرار دهد. نویسنده در توضیح این مسئله، به شیوه بیان برخی آیات قرآن نیز اشاره میکند و با بیان اینکه درباره برخی آیات، تحلیلهای متفاوتی از سوی مفسران برای روشنتر شدن معنا ارائه شده است، به تبیین جایگاه تحلیل در فرایند فهم و انتقال پیام میپردازد. استفاده از خبر دیگران نیز از دیگر موضوعات این فصل است.
بر اساس دیدگاه مطرحشده در کتاب، استفاده از اخبار منتشرشده توسط دیگران در صورتی بلامانع است که اعتماد به منبع، صحت و حجیت خبر، رعایت حقوق صاحب خبر و دیگر الزامات جریان خبررسانی مورد توجه قرار گیرد و استفاده از خبر با امانتداری همراه باشد. حقوق خبرنگار و مخاطب فصل پنجم کتاب با عنوان حقوق مخبر و مخاطب در رسانه، به حقوق پدیدآورندگان آثار فکری و فقهی میپردازد. در این بخش، حقوق مادی پدیدآورندگان آثار فکری و انواع این حقوق مورد بررسی قرار گرفته و جایگاه حقوق صاحبان آثار در فرایند انتشار و بهرهبرداری از محتوا مورد توجه قرار گرفته است.
نویسنده در بخش پایانی کتاب نیز با ارائه جمعبندی مباحث، بر ریشههای قرآنی و روایی حوزه خبررسانی تأکید میکند و بر این باور است که خبررسانی، در سنت دینی و سیره انبیا نیز جایگاه مهمی داشته است. آزادی خبررسانی در چارچوب شرع و قانون در جمعبندی کتاب، آزادی عمل در خبررسانی به عنوان یکی از مصادیق آزادی بیان مورد توجه قرار گرفته است؛ با این تأکید که آزادی خبررسانی، آزادی بیقیدوشرط نیست و شرع و قانون برای آن حدود و ضوابطی تعیین کردهاند.
بر این اساس، نویسنده فقه و قانون را دارای ظرفیت لازم برای ترسیم مسیر سالم در حوزه خبررسانی میداند و تأکید میکند که فعالیت در عرصه خبر، همچون دیگر حوزههای اجتماعی، تابع قواعد مشخصی است. از منظر کتاب، فردی که خبر را منتقل میکند باید نسبت به محتوای آن آگاهی داشته باشد و مخاطب نیز در مواجهه با اطلاعات، بر اساس ضوابط و پس از تحقیق و بررسی عمل کند. در بخش نتیجهگیری، برخی تعارضها و چالشهای موجود در بهرهگیری از فقه برای پاسخگویی به نیازهای حوزه خبر نیز مطرح شده است.
نویسنده در ادامه، اهداف خبر را تنها به اطلاعرسانی محدود نمیداند و ایجاد توجه و برانگیختن مخاطب، پیشبرد جامعه و ایجاد وجه مشترک میان افراد جامعه را از دیگر کارکردهای خبر برمیشمارد. همچنین در کتاب تأکید شده است که آثار و کارکردهای خبر، متناسب با بستر و محیطی که در آن ارائه و منتشر میشود، میتواند متفاوت باشد.
ویژگیهای اخلاقی و حرفهای خبرنگار ملکپور در جمعبندی نهایی، مجموعهای از ویژگیهای اخلاقی و حرفهای را برای خبرنگار برمیشمارد که از جمله آنها میتوان به احساس مسئولیت اجتماعی، صداقت، واقعنمایی، رعایت عدالت و انصاف، استقلال و بیطرفی، توجه به مسائل عمومی جامعه، نیکگویی و برخورداری از مهارتهای حرفهای اشاره کرد. در زمینه ویژگیهای انتشار خبر نیز حقگویی، فصاحت و شفافیت، مستند بودن خبر، واقعهگویی، استفاده از کلمات مؤدبانه و گفتار نیکو، تصویری بودن اخبار و ضرورت طبقهبندی خبرها از جمله معیارهایی است که در این اثر مورد تأکید قرار گرفته است.
کتاب «اصول خبر و خبرنگاری در آینه فقه و حقوق» با توجه به گستره مباحث مطرحشده، میتواند برای خبرنگاران، فعالان رسانه، مراکز خبررسانی، روابط عمومیها، بخشهای امور بینالملل و خبرگزاریها و همچنین پژوهشگران حوزه فقه و حقوق رسانه مورد استفاده قرار گیرد.
منبع: رسانیوز
