اهمیت این تحول برای ایران دوچندان است. زیرا کشورمان از نخستین سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی با تحریمهای آمریکا و کشورهای غربی مواجه بوده و این فشارها از اواخر دهه ۱۳۸۰ با تمرکز بر فروش نفت، مبادلات بانکی و دسترسی به شبکه مالی بینالمللی شدت گرفت. با این حال، استفاده ابزاری آمریکا از دلار برای محدود کردن تجارت کشورها، بسیاری از دولتها را بهسمت تنوعبخشی به شرکای اقتصادی، استفاده از ارزهای ملی و ایجاد سازوکارهای مالی مستقل سوق داده است. بریکس را باید در متن همین تحولات جستوجو کرد؛
مجموعهای که میخواهد وزن اقتصادهای نوظهور را در حکمرانی جهانی افزایش دهد و مسیرهای تازهای برای تجارت، سرمایهگذاری و تامین مالی ایجاد کند. بریکس که در آغاز تنها یک ایده اقتصادی تحت عنوان «بریک» (BRIC) برای توصیف چند بازار نوظهور بود، در سال ۲۰۰۱ با عنوان برای توصیف چهار اقتصاد برزیل، روسیه، هند و چین مطرح شد اما پس از بحران مالی ۲۰۰۸ غرب، به ساختاری رسمی برای همگرایی کشورهای جنوب جهانی تبدیل شد.
با پیوستن آفریقای جنوبی و در ادامه الحاق ایران، مصر، اتیوپی، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و اندونزی این گروه به بلوکی ۱۱عضوی با وزن ژئوپلیتیک بیبدیل ارتقا یافت. بدین ترتیب، اعضای بریکس امروز برزیل، روسیه، هند، چین، آفریقای جنوبی، ایران، مصر، اتیوپی، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و اندونزی هستند. ترکیب اعضا، مهمترین نقطه قوت بریکس است. چین و هند از بزرگترین اقتصادهای جهان و دارای بازارهای عظیم مصرف هستند. روسیه و ایران در میان قدرتهای انرژی قرار دارند.
برزیل در کشاورزی و منابع طبیعی جایگاه ویژهای دارد و کشورهای عربی عضو نیز ظرفیتهای مهمی در انرژی، سرمایه، تجارت و ترانزیت در اختیار دارند. در کنار این کشورها، مصر، اتیوپی، اندونزی و آفریقای جنوبی نیز بازارهای مصرف، موقعیت جغرافیایی و منابع قابل توجهی به مجموعه اضافه میکنند. اعضای بریکس حدود 5/48درصد جمعیت جهان و نزدیک به ۴۰درصد از تولید ناخالص داخلی دنیا براساس برابری قدرت خرید را در اختیار دارند. سهم آنها از تجارت جهانی حدود ۲۴درصد است. بریکس همچنین حدود به 6/43درصد تولید نفت جهان، ۳۶درصد تولید گاز طبیعی و 2/78درصد تولید زغالسنگ را در اختیار دارند.
بخش قابل توجهی از ذخایر عناصر نادر خاکی جهان نیز در قلمرو این کشورها قرار گرفته است. ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه در جریان هجدهمین اجلاس سران بریکس با اشاره به ثبت تجارت 2/1تریلیون دلاری میان اعضای بریکس گفت: «کشورهای عضو بریکس میتوانند روابط اقتصادی خود را بهدور از تحریمها بنا کنند. بریکس یک قدرت پیشبرنده در روند تقویت جهان چندقطبی در سطح روابط بینالملل بهشمار میرود و کشورهای عضو بهصورت فعال در تشکیل این جهان چندقطبی و عادلانه مشارکت دارند.
این گروه موتور فعال اقتصاد جهانی ۴۹درصد از رشد اقتصادی را در اختیار دارد و ظرفیتهای آن هنوز بهصورت کامل مورد استفاده قرار نگرفته است.» بریکس بهتدریج در حال ایجاد سازوکارهایی برای هماهنگی اقتصادی، توسعه تجارت، تامین مالی پروژهها، اتصال مسیرهای حملونقل و افزایش استفاده از ارزهای ملی است. ایجاد بانک توسعه جدید بریکس یا NDB یکی از مهمترین اقدامات در همین مسیر است؛ بانکی که با هدف تامین مالی پروژههای زیربنایی و توسعهای کشورهای عضو بنا شده است.
دلارزدایی؛ از شعار تا زیرساخت یکی از مهمترین محورهای همکاری در بریکس، استفاده بیشتر از ارزهای ملی و کاهش وابستگی به دلار است. ایجاد ارز مشترک میان ۱۱کشور، نیازمند هماهنگی گسترده پولی، بانکی و اقتصادی است. حتی در سال میلادی جاری موضوع اتصال سامانههای پرداخت و حتی استفاده از ظرفیت ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی برای پرداختهای فرامرزی در دستور کار بریکس قرار گرفته است. حضرت آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز چندی پیش در پیام خود به دولت چهاردهم، بر ضرورت اسقاط تدریجی دلار از مبادلات و تقویت راهکارهای مستقل اقتصادی تاکید کردند.
این رویکرد با واقعیتهای امروز اقتصاد جهان همخوان است چراکه بسیاری از کشورها بهسمت استفاده از ارزهای ملی، پولهای منطقهای و سامانههای پرداخت خارج از سلطه شبکه مالی آمریکا حرکت میکنند. تداوم این روند میتواند در بلندمدت سهم دلار را در تجارت و ذخایر ارزی جهان کاهش دهد.
سهم 5 درصدی ایران در بریکس ایران از سال ۲۰۲۴ (1403) به عضویت کامل بریکس درآمد اما بخش مهمی از تجارت کشور با اعضای این گروه پیش از عضویت رسمی نیز وجود داشت. حجم تجارت ایران و اعضای بریکس به حدود 60میلیارد دلار رسیده که حدود ۲۳میلیارد دلار از صادرات و ۳۷میلیارد دلار از واردات ایران با کشورهای عضو این بلوک اقتصادی انجام میشود. این آمار نشان میدهد بریکس هماکنون بخش مهمی از تجارت خارجی ایران را دربرمیگیرد. اگر رقم حدود ۶۰میلیارد دلار تجارت ایران با اعضای بریکس را در کنار تجارت درونگروهی 1200میلیارد دلاری قرار دهیم، سهم فعلی ایران حدود ۵درصد خواهد بود که نشان میدهد سهم ایران با وجود قابل توجه بودن، همچنان با ظرفیت بازار بریکس فاصله دارد.
فرصتهای ایران در بریکس دکتر مسعود پزشکیان رئیسجمهور کشورمان، در نطق خود در اجلاس سران بریکس، تقویت معاملات با ارزهای ملی، تحکیم نهادهای مالی مستقل و ارتقای همکاریها در حوزههای انرژی، امنیت غذایی و فناوری را از ضروریات پیشبرد اهداف بریکس دانست. با این حال نخستین فرصت ایران، توسعه تجارت با بازارهای بزرگ چین، هند، روسیه، برزیل، اندونزی و کشورهای عربی عضو بریکس است. چین همچنان مهمترین شریک تجاری ایران محسوب میشود و حدود ۲۶درصد از صادرات و واردات کشور به این کشور مربوط میشود.
با این حال، اتکای صرف به چین نمیتواند راهبرد مناسبی برای تنوعبخشی تجارت خارجی باشد. ایران باید از عضویت در بریکس برای گسترش روابط با هند، روسیه، برزیل، اندونزی و دیگر اعضا نیز استفاده کند. دومین فرصت، همکاری در حوزه انرژی است. ایران در کنار روسیه و سایر کشورهای مهم انرژیمحور بریکس قرار دارد و میتواند در زمینه تجارت نفت و گاز، سرمایهگذاری مشترک، توسعه میادین، فناوری پالایش و پتروشیمی همکاریهای تازهای ایجاد کند. امنیت غذایی، کشاورزی، دارو، فناوری و صنایع معدنی نیز از حوزههایی هستند که ظرفیت همکاری میان ایران و اعضای بریکس را افزایش میدهند.
سومین فرصت به بانک توسعه جدید بریکس مربوط است. سیدعلی مدنیزاده وزیر امور اقتصادی و دارایی در جریان اجلاس وزرای اقتصاد بریکس در بمبئی هند، توسعه نظامهای پرداخت، استفاده از ارزهای محلی و نقش بانک توسعه جدید را از موضوعات مهم عنوان و تاکید کرد: توسعه سیستمهای پرداخت میان کشورهای عضو میتواند به پایداری تجارت و پایداری مالی میان این کشورها کمک کند. ظرفیتهای بریکس و سازمان همکاری شانگهای در کوتاهمدت میتوانند در کاهش آثار تحریمها مؤثر باشند اما بریکس در بلندمدت نقش بسیار کلیدی در اقتصاد جهانی ایفا خواهد کرد.
او با تاکید بر اجماع گسترده اعضا در مسیر مهار یکجانبهگرایی و دلارزدایی، توسعه این ابزارها را عامل اساسی کاهش هزینههای مبادلاتی دانست. چهارمین فرصت، موقعیت ترانزیتی ایران است. کریدور شمال_جنوب میتواند روسیه و شمال اوراسیا را از مسیر ایران به آبهای جنوبی و بازار هند متصل کند. ایران در این چارچوب فقط صادرکننده کالا نیست بلکه میتواند به مسیر عبور تجارت میان اعضای بریکس تبدیل شود. توسعه بنادر، راهآهن، گمرکات، پایانههای مرزی و خدمات لجستیکی، ارزش اقتصادی عضویت ایران در این گروه را چندبرابر خواهد کرد.
بخش خصوصی؛ حلقه مفقوده فرزین پردیس عضو هیأت رئیسه اتاق بازرگانی تهران نیز حضور فعال بخش خصوصی در سازوکارهای بریکس را ضروری دانسته است. او میگوید: بنگاههای خصوصی باید یا از مسیر صادرات برای کشور ارزآوری کنند یا با تولید کالاها و خدمات مورد نیاز، اشتغال و تابآوری اقتصادی را حفظ کنند. پردیس با اشاره به تجربه کشورهای عضو بریکس گفت: در بسیاری از این کشورها، بخش خصوصی به موتور محرک فناوری، رشد اقتصادی و افزایش رفاه تبدیل شده است. بخش خصوصی کشورهای عضو بریکس معمولا تمایل دارد مستقیما با بخش خصوصی ایران همکاری کند.
زیرا فعالان اقتصادی در مقایسه با دستگاههای دولتی چابکترند و در برخی موارد میتوانند محدودیتهای ناشی از تحریم را بهتر مدیریت کنند. عضو هیأت رئیسه اتاق تهران با تاکید بر چابکی و انعطافپذیری بازرگانان ایرانی در بیاثر کردن موانع تحریمی اضافه کرد: بسیار مهم است که در بخش شورای تجاری بریکس، فعالان بخش خصوصی نیز نماینده داشته باشند. خوشبختانه در اجلاس اخیر در هند، از طرف اتاق تهران و شورای تجاری بریکس پنج نفر از عزیزان حضور داشتند و در کمیسیونهای مختلف و اجلاس اصلی مشارکت و در تدوین برنامههای شورای تجاری نقشآفرینی کردند.
کاهش سهم دلار تحولات اخیر بریکس نشان میدهد جهان بهسمت متنوعسازی نظام پولی و مالی حرکت میکند اما نباید از آن نتیجه گرفت که دلار فردا از اقتصاد جهان حذف خواهد شد. با این حال، روند اصلی قابل انکار نیست. زیرا ارزهای ملی در تجارت بین اعضا در حال افزایش اهمیت هستند و سازوکارهای پرداخت مستقل نیز جدیتر از گذشته دنبال میشوند. براساس آمار صندوق بینالمللی پول، در سهماهه نخست ۲۰۲۶، دلار آمریکا ۵۷درصد از ذخایر ارزی رسمی جهان را تشکیل داده و پس از آن یورو با حدود ۲۰درصد و یوان چین با حدود ۲درصد قرار دارد.
سهم دلار از ذخایر ارزی رسمی جهان از حدود ۷۱درصد در سال ۲۰۰۰ به ۵۷درصد در سال ۲۰۲۶ کاهش یافته؛ یعنی طی یکربع قرن، بیش از ۱۴واحد درصد از سهم دلار کاسته شده است.
بریکس یک فرصت است اجلاس هجدهم بریکس در دهلینو نیز نشان داد این مجموعه در حال حرکت از یک مجمع سیاسی بهسمت همکاریهای عملیتر اقتصادی است. در بیانیه این اجلاس، استفاده بیشتر از ارزهای ملی، تقویت نظامهای پرداخت فرامرزی، همکاری در انرژی و تجارت و مقابله با آثار اقدامات اقتصادی یکجانبه مورد تاکید قرار گرفت. یکی از مهمترین ریشههای شکلگیری این رویکرد را باید در استفاده سیاسی از ابزارهای اقتصادی جستوجو کرد.
طی سالهای گذشته، تحریمهای مالی و بانکی آمریکا علیه کشورهایی مانند ایران و روسیه نشان داد که دسترسی به شبکه مالی بینالمللی تا چه اندازه میتواند به ابزار اعمال فشار سیاسی تبدیل شود. عضویت در بریکس بهخودی خود تحریمها را لغو نمیکند و تجارت خارجی ایران را نیز بهصورت خودکار افزایش نمیدهد. بریکس برای ایران زمانی به یک مزیت اقتصادی تبدیل میشود که همکاریها به پرداخت، قرارداد، سرمایهگذاری و جریان واقعی کالا منتهی شود. سهم کشورمان از این پیمان، فقط عدد عضویت در فهرست ۱۱کشور نیست.
سهم واقعی زمانی شکل میگیرد که کشور بتواند از بازارهای بزرگ، ظرفیت انرژی، مسیرهای ترانزیتی، ارزهای ملی و منابع مالی بریکس برای تقویت تولید و تجارت خود استفاده کند. این همان مسیری است که با سیاست اسقاط تدریجی تحریم و دلار و تقویت اقتصاد مقاومتی پیوند میخورد و میتواند جایگاه دلار و سلطه یکجانبه آمریکا بر تجارت جهانی را به تدریج کاهش دهد.
منبع: جام جم آنلاین
