اقتصاد۲۴- حسین صادقی، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم گفت: میلها اغلب در مسیرهای تردد باستانی، بهویژه جاده ابریشم، قرار داشتهاند؛ کمتر منطقهای در ایران مانند استان قم وجود دارد که هفت میل تاریخی را در نقاط مختلف خود جای داده باشد. فاصله میان این میلها براساس جادههای موجود، حدود پنجاه کیلومتر تخمین زده شده است. وی در خصوص تعریف و ماهیت میلها اظهار کرد: میل، تکبنایی است که در گذشته با نامهایی چون «چراغدان» و «چراغپایه» شناخته میشد و در لغت به معنای کانون نور، روشنایی و محل آتش است.
در دوران پیش از اسلام، این بناها بهعنوان راهنمای مسافران و کاروانها در کنار جادهها و مسیرهای اصلی ساخته میشدند. در تاج این میلها، آتشی روشن میکردند تا گمشدگان در شبهای تاریک یا روزهای مهآلود، راه را از بیراهه تشخیص دهند. پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم افزود: میلها از ابتدا بهصورت بناهای مستقل طراحی شدهاند و ارتباطی با سایر سازهها نداشتند. کاربرد اصلی آنها در دوران باستان شامل پیامرسانی، پست و راهنمایی مسیرها بوده است؛ هرچند تزئینات زیبا و پیچیده برخی از این بناها، بحثهایی درباره کاربردهای دیگر آنها مطرح کرده است.
بیشتر میلهای ایران متعلق به سدههای چهارم تا ششم هجری هستند و همگی دارای پلکان برای دسترسی به بخش بالاییاند. صادقی در خصوص ساختار فیزیکی میلهای استان قم گفت: میلهای استان قم شامل بدنهای استوانهای، اتاقکی با محفظهای برای روشن کردن آتش، و پلکانهایی برای دسترسی به بخش بالایی است. ساروج بهعنوان مادهای مستحکم و یکی از عناصر کلیدی در ساخت این بناها است و طراحی بصری میلها عاملی مهم در جلب توجه مسافران و فلسفه ساخت آنها نیز هوشمندانه است.
پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم تعدادی از میلهای تاریخی مهم ایران پرداخت معرفی کرده و گفت: میل نورآباد ممسنی (میل اژدها، آتشگاه، دیمهمیل یا میل آزاد) متعلق به دوره اشکانیان، واقع در شهرستان ممسنی، نورآباد، میل فیروزآباد (برج یا مناره فیروزآباد) متعلق به دوره سلجوقی، واقع در شهرستان بردسکن، بخش شهرآباد، روستای فیروزآباد استان خراسان رضوی، مناره خسروگرد در ده کیلومتری غرب شهر سبزوار، روستای خسروجرد و میل آرامگاه ارسلان جاذب از جاذبههای تاریخی شهر فریمان از بناهای مهم کشور هستند.
میل علیآباد وی ضمن تفصیل به معرفی و تشریح میلهای موجود در استان قم پرداخت و اضافه کرد: میل سنگی علیآباد در پنجاه کیلومتری جاده قم-تهران، کنار قلعه سنگی علیآباد قرار دارد. این بنا در گذشته بهعنوان راهنمای کاروانها بر تپهای بلند ساخته شده است. ارتفاع آن حدود یازده متر و مدخل ورودی آن طاقی هلالیشکل با عرض داخلی حدود ۱.۵ متر است. پلکانهای مارپیچی تا بالای میل امتداد دارند و مصالح آن شامل سنگ و ساروج است و در ارتفاع سه متری، آثاری از لولههای نی بهصورت چند ردیف در بدنه میل دیده میشود که احتمالاً برای کاهش لرزشهای زمین تعبیه شدهاند.
صادقی اضافه کرد: شکل میل استوانهای با قطر قاعده ۴.۳۳ متر است. با توجه به نوع مصالح و ارتباط آن با کاروانسرای قلعه سنگی سلجوقی مجاور، زمان ساخت آن به دوره سلجوقی نسبت داده میشود. میل امامزاده عبدالله پژوهشگر تاریخ و فرهنگ قم در خصوص میل امامزاده عبدالله گفت: این میل در خارج از شهر قم، کنار جاده قدیم قم-اصفهان، نزدیک روستای چشمهعلی و بر روی ارتفاعات منطقه قرار دارد. شکل آن مخروطی است و در کنارش جانپناهی وجود داشته که اکنون فقط دیوارهای آن باقی مانده است. ارتفاع میل از سطح دشت ۲۰۰ متر و نمای آن از سنگ لاشه و ملاط گچ است.
ارتفاع خود میل ۶.۴ متر، قطر قاعده ۵.۵ متر و پیرامون آن ۲۷.۱۷ متر است. با توجه به ساختار و شباهت این میل به میل سنگی میم در بخش کهک، به دوره سلجوقی تعلق دارد. میل بابک وی با بیان اینکه میل بابک در بخش مرکزی و غرب میل صفرعلی، بر فراز بلندترین قله رشتهکوه شمالی دره قرار دارد گفت: از بالای آن میل میتوان درههای اطراف را بهخوبی مشاهده کرد. برای دسترسی به میل بابک باید از کنار میل صفرعلی به سمت غرب حرکت کرد و با شیبی نسبتاً تند به آن رسید. فاصله این دو میل حدود یک ساعت پیادهروی است.
سفالهای اطراف میل شبیه به سفالهای میل صفرعلی است و احتمالاً متعلق به دوره سلجوقی میباشد. نمای میل از سنگ لاشه و ملاط گچ و ساروج است و تنها بخش باقیمانده از قسمت شمالی آن با ارتفاع ۳.۷ متر است. میل چاهک صادقی ادامه داد: میل چاهک در بخش خلجستان، شرق روستای چاهک و شمال رودخانه وزوا، بر روی ارتفاعات مشرف به دشت قرار دارد. سفالهای دوره ساسانی و اسلامی در اطراف آن یافت شده و با توجه به معماری سنگچینی و شباهت به چهارطاقی نویس، قدمت آن به دوره ساسانی نسبت داده میشود.
منبع: اقتصاد24
