شهریور ماه همواره در فرهنگ ایرانی یادآور شور و شوق آماده سازی برای آغاز سال تحصیلی، خرید کیف و دفترهای رنگارنگ و بوی مطبوع کاغذهای نو بوده است. برای صنف نوشتافزار و فعالان بازار آنلاین لوازمالتحریر نیز این چند هفته پایانی تابستان و روزهای ابتدایی پاییز، طلاییترین زمان سال محسوب میشود؛ فرصتی که یک سال تمام برای سرمایهگذاری روی آن برنامه ریزی میکنند تا در این بازه کوتاه، درآمد سالانه خود را تضمین کنند. اما امسال اوضاع به گونه دیگری رقم خورده است.
رکود سنگین و بیسابقهای بر بازار سایه افکنده، خریداران از پس هزینههای کمرشکن برنمیآیند و فروشندگان در انباری از کالاهای گرانقیمت بیمشتری محصور شدهاند. در همین حال محسن گلستانی، رئیس اتحادیه لوازمالتحریر دیروز گفت که قیمت انواع لوازمالتحریر از شهریور سال گذشته تا شهریور امسال بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد افزایش یافته و بیشترین رشد قیمت مربوط به محصولات سلولزی، بهویژه دفتر و کاغذ تحریر بوده است. وی هم چنین افزود: «مشکل اصلی بازار در شرایط فعلی کمبود کالا نیست، بلکه کاهش تقاضاست.
خانوادهها با احتیاط بیشتری خرید میکنند و بیشتر به سمت کالاهای اقتصادی و ضروری رفتهاند.در سالهای گذشته خرید لوازمالتحریر معمولاً در اواخر مرداد و اوایل شهریور انجام میشد، اما امسال بازار با رکود مواجه است و به گفته فعالان صنف، «هنوز بوی سر کلاس نمیآید.» از سوی دیگر بنا ه گفته وی حدود ۶۰ درصد نیاز کشور از تولید داخل تأمین میشود، اما این بخش نیز به مواد اولیه خارجی وابسته است.
کاهش ثبت سفارش و تخصیص ارز از سال گذشته، واردات نوشتافزار را نیز به شکل محسوسی کاهش داده و با ادامه کاهش قدرت خرید، خانوادهها امسال به جای خرید عمده در ابتدای سال تحصیلی، خرید لوازمالتحریر را مرحلهای و بر اساس نیاز انجام دهند. از بلاتکلیفی شیوه آموزش تا آب رفتن قدرت خرید سایه سنگین سردرگمی درباره نحوه برگزاری کلاسها در کنار کاهش شدید قدرت خرید مردم، سبب شده است تا بازار لوازمالتحریر یکی از راکدترین دورههای خود را تجربه کند.
هنوز برای بسیاری از والدین شفاف نیست که دانشآموزان سال تحصیلی جدید را به صورت کاملا حضوری و پشت نیمکتهای مدرسه آغاز میکنند یا دوباره بخشی از آموزشها به بسترهای آنلاین و هوشمند منتقل میشود. همین ابهام روانشناختی باعث شده بسیاری از خانوادهها از خریدهای پیشدستانه خودداری کنند؛ چرا که در صورت مجازی شدن کلاسها نیاز به دفتر و قلم به حداقل میرسد و تبلت و تلفن همراه جایگزین وسایل سنتی میشود. از سوی دیگر، تورم افسارگسیخته موجب شده سرپرستان خانواده به استراتژی صرفهجویی شدید و استفاده مجدد از وسایل سالهای گذشته روی آورند.
مدادرنگیها، تراشها، قیچیها و جامدادیهای سال قبل تا جایی که حتی نیمی از کارایی خود را حفظ کرده باشند، دوباره به کیف دانشآموزان برمیگردند. خریدهای تازه نیز تنها به اقلام بسیار ضروری و غیرقابل چشم پوشی محدود شده است. خانوادهها وقتی قیمتهای عجیب یک بسته مدادرنگی یا دفتر ساده را در بازار میبینند، ترجیح میدهند با اقلام قدیمی سر کنند؛ زیرا قیمتهای فعلی هیچ تناسبی با درآمد یک خانوار متوسط یا کارگری ندارد.
سرمایههای بلوکه شده و مشتریانی که ریزش کردهاند فشار اقتصادی ناشی از گرانی نوشت افزار تنها بر دوش خریداران نیست، بلکه صاحبان کسب و کار، خرده فروشان و مدیران فروشگاههای اینترنتی نیز در آستانه ضررهای سنگین قرار گرفتهاند. زهره، مدیریت یک آنلاین شاپ لوازمالتحریر، وضعیت این روزهای بازار را تشریح میکند و میگوید تمام سرمایه کاری و پسانداز خود را پیش از شروع شهریور صرف خرید اجناس جدید کرده تا در خریدهای شب مهر دست پر باشد.
او حتی برای جلب مشتری و مراعات حال خانوادهها، سود پرسنلی و فروش خود را کاهش داده و تخفیفهای ویژه اول مهر اعمال کرده است، با این حال استقبالی از سوی خریداران دیده نمیشود. او میگوید تا اواسط شهریور میزان فروش سایتش حتی به یک دهم سالهای گذشته هم نرسیده است. سالهای گذشته در همین روزها حجم سفارشهای ثبت شده به قدری بالا بود که او و خواهرش مجبور بودند روزانه چندین بار برای ارسال مرسولهها به اداره پست مراجعه کنند، اما امسال انبارها پر و درگاههای پرداخت کم کاربرد شدهاند. تغییر روزانه و لحظهای قیمتهای عمده، رمق فروشندگان را گرفته؛
بهطوری که خرید عمده یک دفتر باکیفیت تولید داخل به نیم میلیون تومان رسیده و صدور فاکتورهای چندمیلیونی برای چند قلم کالای ساده، باعث شرمندگی فروشندگان در برابر مشتریان قدیمی شده است. وقتی دو تا دفتر و چند تا مداد و خودکار ساده رقمی نزدیک به پنج میلیون تومان فاکتور میشود، فروشنده نیز مانند خریدار احساس ناامنی اقتصادی میکند. کف قیمت یک ست پایه لوازمالتحریر در آستانه مهر چقدر تمام میشود؟ برای درک دقیقتر فشاری که به سبد خانوار وارد میشود، میتوان هزینه خرید حداقل اقلام مورد نیاز یک دانشآموز را بر اساس پایینترین قیمتهای موجود در بازار محاسبه کرد.
اگر یک خانواده بخواهد تنها اقلام پایه و حداقلها را بدون در نظر گرفتن برندهای خارجی یا مدلهای فانتزی تهیه کند، محاسبه هزینهها بر پایه آمارهای کف بازار به این شرح است: یک عدد مداد ساده با ارزانترین قیمت ۴۰ هزار تومان عرضه میشود. مدادتراش ساده حداقل ۵۰ هزار تومان و یک پاککن معمولی ۳۰ هزار تومان هزینه دارد. برای خطکش پلاستیکی ساده ۲۰ سانتیمتری باید حداقل ۵۰ هزار تومان پرداخت کرد. چسب نواری معمولی در بسته دو عددی ۱۵۰ هزار تومان و قیچی ساده ۱۲۰ هزار تومان قیمت خورده است. در بخش نقاشی و نگارش، یک بسته ۶ عددی مدادرنگی اقتصادی ۷۰ هزار تومان قیمت دارد.
برای دفترچه یادداشت ساده باید ۶۰ هزار تومان و برای یک دفتر ساده ۶۰ برگ ۱۰۰ هزار تومان پرداخت کرد. همچنین ارزانترین جامدادی موجود در بازار ۷۵ هزار تومان و یک قمقمه بسیار ساده ۱۰۰ هزار تومان قیمت دارد. در نهایت، ارزانترین ظرف غذای ساده حدود ۵۰۰ هزار تومان هزینه برمیدارد. جمع زدن همین اقلام بسیار ابتدایی و حداقل قیمتها نشان میدهد که تهیه یک ست بسیار ساده و پایه، تنها با یک عدد از هر کالا و بدون احتساب کیف، کولهپشتی و لباس فرم حداقل یک میلیون و ۳۴۵ هزار تومان برای خانوادهها هزینه دارد.
این در حالی است که دانشآموزان در طول سال تحصیلی به بیش از یک دفتر یا مداد نیاز دارند و اگر اقلامی مثل دفترهای ۸۰ برگ یا بستههای ۱۲ رنگ مدادرنگی جایگزین شوند، این کف قیمت به سادگی و در خوشبینانه ترین حالن ممکن از مرز ۲ میلیون تومان عبور میکند. فاصله عمیق میان حداقل و حداکثر قیمتها در بازار بررسیها نشان میدهد اختلاف قیمت شدید میان کالاهای ساده و نمونههای برند یا فانتزی، شکاف بزرگی در بازار ایجاد کرده است.
اگر خانوادهای بخواهد به جای اقلام ساده، به سراغ محصولات فانتزی، برندهای سرشناس خارجی مانند فابرکستل یا کالاهای وارداتی برود، هزینهها به شکل نجومی افزایش مییابد. قیمت مداد ساده از ۴۰ هزار تومان تا ۲۰۰ هزار تومان متغیر است. مدادتراشهای رومیزی و تخصصی از ۵۰ هزار تومان شروع شده و در مدلهای پیشرفته تا یک میلیون و ۷۰۰ هزار تومان بالا میروند. پاککنهای فانتزی و ژلهای تا ۲۲۰ هزار تومان و خطکشهای طرحدار ۳۰ سانتیمتری تا 500 هزار تومان به فروش میرسند. در اقلام بزرگتر این تفاوت بسیار محسوستر است؛
مدادرنگیهای ۱۲ رنگ یا بستههای وارداتی خارجی از ۴۰۰ هزار تومان تا ۲ میلیون تومان قیمت دارند. البته این قیمت مدادرنگیهای بسیار ساده است و اگر نمونههای حرفهای بخواهید تا بالای 100 میلیون تومان هزینه بردار خواهد بود. دفترهای ۸۰ برگ با طرحهای انیمهای و کارتونی تا 700 هزار تومان فروخته میشوند. جامدادیهای چندطبقه و فانتزی تا 1میلیون و و500 هزار تومان، قمقمههای باکیفیت تا 2 میلیون تومان و ظروف غذای باکیفیت هم بالای یک میلیون و 200 هزار تومان قیمتگذاری شدهاند.
این جهش قیمتی باعث شده که خرید یک ست کامل و مرغوب فانتزی یا خارجی برای یک دانشآموز به راحتی مرز 7 تا 10 میلیون تومان را رد کند. طومار لیستی که جیب خانوادهها را نشانه گرفته است علاوه بر گرانی ساختاری کالاها که ناشی از وابستگی شدید مواد اولیه نظیر کاغذ، چوب و مغز مداد به نرخ ارز است، مسئله دیگری که خانوادهها را تحت فشار مضاعف قرار داده، لیستهای خریدی است که از سوی برخی مدارس و پیشدبستانیها ارائه میشود. این لیستهای بالا بلند که گاه فراتر از نیازهای پایه آموزشی به نظر میرسند، نوعی شوک مالی سنگین به سرپرستان خانواده وارد میکنند.
در این لیستها گاه اقلام غیرضروری، برندهای خاص و گرانقیمت، یا وسایل کارگاهی و دستی متعدد درج میشود که در شرایط فعلی اقتصادی، توان پاسخگویی والدین را سلب کرده است. در وضعیتی که یک خانواده برای تامین حداقلهای فرزند خود دچار چالش است، تحمیل چنین هزینههای اضافی از سوی کادر آموزشی، روان جامعه را آزرده میکند. زمان آن رسیده که مدیریت آموزشی کشور با نگاهی واقع بینانه به وضعیت معیشتی، رویکرد خود را تغییر داده و به سمت کاهش بارهای مالی غیرضروری حرکت کند.
آینده مبهم صنعتی که در زنجیره رکود گرفتار شده است ارزیابی نهایی بازار نوشتافزار در آستانه سال تحصیلی جدید نشان دهنده یک وضعیت زیانبار دوطرفه است. از یک سو خانوادهها توان پرداخت هزینههای سرسامآور را ندارند و مجبور به انقباض شدید سفره تحصیلی فرزندان خود شدهاند؛ از سوی دیگر، فروشندگان و آنلاینشاپها با انباشت کالا، کاهش شدید نقدینگی و ریسک بالای نابودی کسب و کار مواجه هستند.
عدم ثبات قیمتها و رشد روزافزون هزینههای تولید، صنف نوشتافزار را در مواجهه با چالشهای ساختاری قرار داده و در صورت تداوم این وضعیت، زنجیره تولید و فروش این حوزه در سالهای آینده با بحرانهای عمیقتری روبهرو خواهد شد.
منبع: آوش