به گزارش تجارت نیوز، فارین پالسی با انتشار یادداشتی نوشت: ماه اوت، پارلمان ترکیه قانونی را تصویب کرد که بر اساس آن هزاران عضو حزب کارگران کردستان (پکک) میتوانند سلاحهای خود را زمین بگذارند و هزاران زندانی سیاسی و تبعیدی نیز امکان بازگشت به زندگی عادی را پیدا کنند.
هراسها از خلع سلاح کردها
این نشریه در ادامه آورد: در ماههای آینده انتظار میرود صدها عضو پکک برای استفاده از این قانون به ترکیه بازگردند و دوباره در جامعهای ادغام شوند که سالها پیش آن را ترک کردند تا مبارزه مسلحانه را آغاز کنند.
چند سال پیش تصور چنین تحولی دشوار بود؛ زمانی که درگیری میان دولت ترکیه و پکک در سراسر خاک ترکیه، عراق و سوریه جریان داشت. اکنون، برای نخستینبار در سه دهه مذاکرههای پراکنده میان پکک و دولت ترکیه، یک چارچوب قانونی برای پایان دادن به درگیری مسلحانه ایجاد شده است.
برای دههها، حل مسالمتآمیز مساله کردها بهعنوان شرطی ضروری برای دموکراتیزه شدن کامل ترکیه شناخته میشد. با این حال، تحول اخیر با انتقاد گسترده برخی از برجستهترین حامیان دموکراسی در ترکیه مواجه شده است.
نگرانی اصلی آنها ـ که در داخل ترکیه نیز بسیار مطرح شده ـ این است که توافق جدید، صرفا ترفندی سیاسی از سوی رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، برای جلب حمایت کردها و تثبیت حکومت اقتدارگرای خود باشد.
همچنین بسیاری تردید دارند که آیا دولت ترکیه واقعا حاضر خواهد شد امتیازات سیاسی واقعی به کردها بدهد یا خیر.
درباره اردوغان، بدبینی همواره قابل درک است و نگرانیهای مطرحشده درباره این روند صلح بیدلیل نیست. اردوغان برای دستیابی به سومین دوره ریاستجمهوری خود با محدودیتهای قانون اساسی روبهرو است و باید موانع مهم پارلمانی را پشت سر بگذارد.
همچنین تردیدی نیست که او تلاش خواهد کرد از این روند برای کسب دستاورد سیاسی داخلی استفاده کند؛ همانطور که معمولا از تحولات سیاسی چنین بهرهای میبرد.
اما این تمام ماجرا نیست. تمایل دولت ترکیه برای صلح با پکک، تحتتاثیر نگرانیهای مهم امنیت ملی نیز قرار دارد.
درک این توافق از زاویه سیاست خارجی، برای فهم دلیل موفقیت احتمالی آن و اینکه چرا در نهایت میتواند به نفع ترکیه باشد، ضروری است.
ریشههای ژئوپلیتیکی روند صلح
محرکهای اصلی روند صلح کردها در ترکیه، همواره فراتر از مرزهای این کشور قرار داشته؛ مجموعهای از تحولات زنجیرهای که از حملات هفتم اکتبر ۲۰۲۳ حماس علیه اسرائیل آغاز شد و سپس با تحت تاثیر قرار گرفتن حزبالله، سقوط دولت بشار اسد در سوریه در دسامبر ۲۰۲۴ و درگیری کنونی با ایران ادامه یافت.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، پس از سقوط دولت اسد مدعی شد که این تحول «نتیجه مستقیم ضرباتی است که به حزبالله وارد شده». این ادعا تا حدودی قابل تامل است..
در ترکیه نیز دولت باغچلی، رهبر حزب راستگرای افراطی حرکت ملی (MHP) و شریک ائتلافی اردوغان، با این تحلیل همراه شد و گفت: «آتش آغازشده در غزه به لبنان سرایت کرد، سایه خود را بر سوریه انداخت، به عراق رسید».
در اکتبر ۲۰۲۴، اندکی پیش از حمله شورشیان که به سقوط دولت اسد انجامید، اردوغان در مراسم افتتاح پارلمان ترکیه هشدار داد که «هدف بعدی اسرائیل ترکیه خواهد بود» و خواستار «تقویت جبهه داخلی» شد.
در همان روز، باغچلی با نمایندگان حزب برابری و دموکراسی خلقها (DEM)، حزب نزدیک به کردها، در پارلمان دست داد؛ اقدامی که بسیار معنادار بود، زیرا او پیشتر بارها خواستار ممنوعیت این حزب شده بود.
همین اقدام بهسرعت گمانهزنیها درباره آغاز روند جدید صلح میان دولت ترکیه و کردها را افزایش داد.
تهدیدهای منطقهای و تغییر محاسبات آنکارا
در میان تحولات ژئوپلیتیکی، نگرانیهای سیاسی داخلی اردوغان نقش پیچیدهتری در روند صلح ایفا کرده است. اگرچه اردوغان بدون تردید امیدوار است حمایت کردها را برای دوره جدید ریاستجمهوری خود به دست آورد، اما هرگونه امتیازدهی به پکک یا جریان سیاسی کردها میتواند واکنش شدید ملیگرایان ترکیه را به دنبال داشته باشد.
اردوغان همواره درباره نحوه واکنش ملیگرایان ترک به این روند و اینکه آیا حمایت کردها برای پیروزی سیاسی آینده او کافی خواهد بود یا نه، با تردید روبهرو بوده است.
در واقع، همین نگرانیها بود که بیش از ۱۰ سال پیش باعث شکست آخرین روند جدی صلح میان دو طرف شد.
در این شرایط، دولت باغچلی خود بارها در خط مقدم حمایت علنی از روند جدید قرار گرفته و تلاش کرده با فشار سیاسی، دولت را به اجرای اقداماتی وادار کند که در ابتدا در انجام آنها تعلل داشت.
در آغاز این روند، نگرانیهای منطقهای ترکیه بر تردیدهای سیاسی اردوغان غلبه کرد و مذاکرات با سرعتی قابل توجه آغاز شد.
نعمان کورتولموش، رئیس پارلمان ترکیه و از چهرههای ارشد حزب عدالت و توسعه، ضرورت آغاز روند جدید صلح را با ادبیاتی آشنا در جریانهای ملیگرای ترکیه توضیح داد: این باور که قدرتهای خارجی تلاش میکنند ترکیه را تضعیف و در نهایت تجزیه کنند.او با هشدار درباره آنچه «پروژه اسرائیل بزرگ» خواند، گفت ترکیه هدف اصلی این پروژه برای جذب و تضعیف است و به همین دلیل آنکارا باید «جبهه داخلی خود را تقویت کند».
از زمان آغاز این روند، مفهوم «تقویت جبهه داخلی در برابر توطئههای امپریالیستی جهانی و اهداف صهیونیستی» به یکی از محورهای اصلی پیامرسانی دولت ترکیه تبدیل شده است.
اگرچه مساله فلسطین برای اردوغان یک موضوع ایدئولوژیک محسوب میشود، اما بیثباتی فزاینده در منطقه و پیامدهای آن برای مطالبات کردها، نگرانی مشترک تمامی ساختار سیاسی و امنیتی ترکیه است.
بازگشت مساله کردها به مرکز تحولات منطقه
با عملیات نظامی آمریکا علیه ایران در سال ۲۰۲۵، یکی از بزرگترین نگرانیهای ترکیه به واقعیت تبدیل شد.
ایران ـ کشوری که پس از ترکیه دومین جمعیت بزرگ کردها را در منطقه دارد ـ در مرکز بحران قرار گرفت و پس از عراق در سال ۲۰۰۳ و سوریه در سال ۲۰۱۱، بار دیگر کردها در آستانه تبدیل شدن به یکی از بازیگران اصلی تحولات منطقه قرار گرفتند.
در سوریه و ایران، توانمندترین نیروهای حاضر در میدان، گروههای مرتبط با پکک هستند؛ از جمله نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) در سوریه و حزب حیات آزاد کردستان (PJAK) در ایران.
دولت ترکیه برای پیشگیری از پیامدهای احتمالی این تحولات، به سراغ فردی رفت که هر دو گروه او را رهبر معنوی خود میدانند: عبدالله اوجالان، بنیانگذار زندانی پکک.
نگرانی اصلی آنکارا این بود که تحولات منطقه، بهویژه در سوریه و ایران، بتواند خودمختاری یا نفوذ سیاسی کردها را افزایش دهد؛ مسالهای که در نهایت ممکن است به داخل مرزهای ترکیه نیز سرایت کند.
نگرانی دوم ترکیه، احتمال تعمیق روابط اسرائیل با بازیگران کرد بود.
از نگاه آنکارا، نزدیکی بیشتر میان اسرائیل و گروههای کرد نهتنها میتواند جنبشهای کردی را تقویت کند و چالشهای داخلی ترکیه را افزایش دهد، بلکه قادر است موازنه قدرت منطقهای را نیز تغییر دهد؛ زیرا توانایی و نفوذ اسرائیل را در رقابت فزاینده آن با ترکیه افزایش خواهد داد.
اگرچه گزارشهایی درباره دیدار مقامهای کرد سوری با طرفهای اسرائیلی منتشر شده، اما این ارتباطات هنوز با سطح همکاری سازمانیافتهای که ترکیه از آن بیم دارد فاصله دارد.
ترکیه بهطور منظم میزبان حماس است، اما هنوز فاصله زیادی تا حضور رسمی پکک در تلآویو وجود دارد.
در عمل، حضور و توان عملیاتی نیروهای دموکراتیک سوریه باعث شده عبدالله اوجالان در مذاکرات خود با دولت ترکیه اهرمی در اختیار داشته باشد که پکک در داخل خاک ترکیه بهتنهایی هرگز نداشت.به همین دلیل، تصادفی نیست که نخستین نتایج ملموس مذاکرات تاکنون مشاهده شده است.
گزارشها حاکی از آن است که اوجالان برای حل مسالمتآمیز درگیری میان نیروهای دموکراتیک سوریه و دولت جدید دمشق در ابتدای سال جاری مداخله کرده است؛ اقدامی که در نهایت به ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه در ساختار دولت جدید سوریه انجامید.
اجماع کمسابقه سیاسی در ترکیه
زنجیره تحولات منطقهای که از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد، همراه با نیاز ترکیه برای عبور از آسیبپذیریهای تاریخی خود، باعث شده نخبگان حاکم این کشور حول سیاست جدیدی در قبال مساله کردها متحد شوند.
حتی حزب اصلی مخالف دولت نیز از روند صلح حمایت کرده؛ با وجود اینکه نامزد اصلی این حزب برای انتخابات ریاستجمهوری، اکرم اماماوغلو، در زندان به سر میبرد؛ اقدامی که بسیاری آن را یک پرونده سیاسی میدانند.
این اجماع سیاسی بسیار نادر، واقعیتی عمیقتر و البته متناقض را نشان میدهد: هیچ کشور دیگری مانند ترکیه اهمیت نقشآفرینی کردها در خاورمیانه را درک نکرده است.
باغچلی در اظهارنظری، روند صلح را «نه فقط مسالهای امنیتی، بلکه اقدامی برای تقویت برادری، وحدت ملی و همبستگی» توصیف کرد.
در کشوری که بخش قابلتوجهی از جمعیت آن در مقطعی برای دستیابی به حقوق قومی دست به اسلحه بردهاند، رسیدن به وحدت واقعی نیازمند اقدامات گستردهای است.این روند در نهایت به اصلاحات قانونی و قانون اساسی نیاز دارد؛ اصلاحاتی که به کردها اجازه دهد شهرها و اقتصادهای محلی خود را بدون نگرانی از مداخلههای ناگهانی دولت اداره کنند.
همچنین انتظار اینکه کردها نسبت به حقوق خود احساس امنیت کنند، بدون عقبنشینی ترکیه از روند اقتدارگرایی و پایان دادن به زندانی کردن سازمانیافته مخالفان سیاسی، واقعبینانه نیست.
با این حال، انتظارات فوری پکک از این روند، محدودتر و عملگرایانهتر از دموکراتیزه شدن کامل ترکیه است.
اوجالان از همان آغاز مذاکرات تأکید کرد که برای پایان دادن به مبارزه مسلحانه، پیششرط فرهنگی یا قومی مطرح نمیکند. در این مرحله، روند صلح بر اعتماد پکک به این موضوع استوار است که میتواند از یک جنبش مسلحانه به یک بازیگر سیاسی و مدنی قانونی تبدیل شود، بدون آنکه حذف یا از عرصه عمومی کنار گذاشته شود.
مهمترین آزمون فوری برای دولت ترکیه، وضعیت عبدالله اوجالان خواهد بود.
پکک انتظار دارد شرایط نگهداری او در زندان بهبود یابد و مهمتر از آن، دسترسی بیشتری به جهان خارج داشته باشد تا بتواند آزادانه با این جنبش ارتباط برقرار کند و در مدیریت انتقال آن از مبارزه مسلحانه به فعالیت سیاسی نقش ایفا کند.
اجرای این اقدامات لزوما به معنای آن نیست که اردوغان باید سرکوب مخالفان سیاسی را متوقف کند یا ناگهان به دموکراسی لیبرال روی آورد.
تمایل اوجالان برای رساندن این روند تا این مرحله، بدون چنین تعهداتی، نشان میدهد که او دموکراتیزه شدن گستردهتر ترکیه را شرط آغاز پایان درگیری نمیداند.اما برای ادامه روند فراتر از خلع سلاح، پکک نیاز دارد نشانههایی دریافت کند که کنار گذاشتن سلاحها به ایجاد فضای سیاسی منجر خواهد شد، نه اینکه تنها اهرمی را که طی نیم قرن در اختیار داشته از بین ببرد.
بنابراین پرسش اصلی در کوتاهمدت این نیست که آیا اردوغان آماده دموکراتیزه کردن ترکیه است یا نه؛ بلکه این است که آیا حاضر است تحول پکک به یک بازیگر کالا مدنی و قانونی را بپذیرد یا خیر.
منبع: تجارت نیوز
