در حقوق بینالملل عمومی و حقوق بشردوستانه، مفاهیمی وجود دارند که حاکمیت کشورها و توافقهای سیاسی نمیتواند آنها را دور بزند یا نادیده بگیرد. یکی از بنیادیترین این مفاهیم، قواعد آمره (Jus Cogens) است. اما قواعد آمره جنگ چیست و چرا در هنگام درگیریهای مسلحانه، این قواعد حامی اصلی کرامت انسانی میشوند؟ قواعد آمره چیست؟ براساس ماده ۵۳ کنوانسیون ۱۹۶۹ وین درمورد حقوق معاهدات (Vienna Convention on the Law of Treaties)، قاعده آمره به قاعدهای از حقوق بینالملل عام گفته میشود که توسط کل جامعه بینالمللی بهعنوان قاعدهای تخطیناپذیر پذیرفته شده است.
ویژگی اصلی قواعد آمره این است که هیچ کشوری تحت هیچ شرایطی (حتی حالت اضطراری یا جنگ) حق ندارد بر خلاف آن عمل کند. یکی دیگر از ویژگیهای اصلی قواعد آمره این است که هرگونه معاهده، توافقنامه یا تصمیم سیاسی که مغایر با یک قاعده آمره باشد، از نظر حقوقی باطل است. قواعد آمره در حقوق جنگ و حقوق بشر در زمان جنگ و درگیریهای مسلحانه، قواعد آمره مرز باریک میان حقوق بینالملل بشردوستانه (IHL) و حقوق بشر (IHRL) را پیوند میدهند.
براساس اسناد کمیسیون حقوق بینالملل سازمان ملل (ILC) و آرای دیوان بینالمللی دادگستری (ICJ)، مهمترین قواعد آمره مرتبط با شرایط جنگ عبارتاند از:
منع نسلکشی: هیچ کشوری یا طرفی نمیتواند به بهانه دفاع از خود یا عملیات نظامی، دست به نابودی بخشی از یک گروه قومی، نژادی یا مذهبی بزند. منع جنایتهای جنگی و جنایت علیه بشریت: رفتارهایی مانند هدف قرار دادن عمدی غیرنظامیان، جنایت علیه بشریت و تجاوزهای گسترده در درگیریها بهطور مطلق ممنوع است. منع شکنجه و رفتار بیرحمانه: براساس گزارشهای حقوق بشری و رای دیوان بینالمللی دادگستری، ممنوعیت شکنجه اسیران و غیرنظامیان یک قاعده آمره مطلق است که هیچ استثنایی ندارد. منع بردگی و کار اجباری: استفاده از غیرنظامیان یا اسیران بهعنوان برده جنگی ممنوع است.
منع تجاوز نظامی: طبق منشور سازمان ملل، استفاده غیرقانونی از زور و تجاوز به خاک کشور دیگر تخلف از قاعده آمره محسوب میشود.
دیدگاه نهادها و موسسههای بینالمللی موسسهها، سازمانها و نهادهای معتبر بینالمللی ابعاد مختلف این قواعد را بررسی کردهاند. کمیته بینالمللی صلیب سرخ (ICRC): این نهاد در تحلیلهای حقوقی خود تاکید میکند که اصول بنیادی حقوق بشردوستانه مانند اصل تفکیک (تفکیک میان نظامیان و غیرنظامیان) و اصل تناسب در حملهها، از ارکان غیرقابلتخطی در جنگها هستند و پشتوانه آمره دارند.
بیشتر بخوانید: نقض آشکار حقوق بینالملل بشردوستانه در تجاوز نظامی علیه ایران ابعاد و پیامدهای حقوقی حمله به مراکز علمی و دانشگاهی ایران
پایگاه تحلیلی موسسه لیبر در وستپوینت: در تحلیلهای حقوق جنگ تاکید دارد که اگرچه تمام مواد کنوانسیونهای چهارگانه ژنو واجد جنبه اجرایی هستند، اما آن بخش از حقوق بشردوستانه که مستقیم به حفظ کرامت انسانی و منع جنایتهای عمده مربوط است، جایگاه قواعد آمره دارد و هیچ توافق دوجانبهای میان متخاصمین نمیتواند آن را سلب کند. شورای حقوق بشر سازمان ملل: این شورا بارها تصریح کرده که حتی در حالتهای اضطراری ملی یا جنگهای تمامعیار، حق حیات، عدم اعمال شکنجه و عدم محاکمه خودسرانه بهعنوان حقوق غیرقابلسلب و مرتبط با قواعد آمره باقی میمانند.
چرا این قواعد اهمیت دارند؟ در دنیای امروز که جنگها پیچیدهتر شدهاند، قواعد آمره ضمانت اجرایی اخلاقی و حقوقی جامعه جهانی هستند. این قواعد اجازه نمیدهند هیچ دولتی با استناد به قوانین داخلی یا معاهدهای منطقهای، جنایت علیه بشریت یا شکنجه در زمان جنگ را توجیه کند. نقض این قواعد، مسئولیت کیفری بینالمللی ایجاد کرده و دادگاههایی مانند دیوان کیفری بینالمللی (ICC) را مجاز به تعقیب مرتکبان میسازد. انتهای پیام/
منبع: خبرگزاری میزان
