به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، آیتالله شهید علی قدوسی از جمله شخصیتهای برجسته روحانیت معاصر و از عالمانی بود که در کنار دانش و جایگاه علمی، اهتمام ویژهای به تربیت نیروی انسانی مؤمن، کارآمد و انقلابی داشت. او از مربیان اندیشه و عمل به شمار میرفت و در طول سالهای فعالیت علمی، فرهنگی، سیاسی و قضایی خود، چهرههایی را تربیت کرد که بعدها در بخشهای مختلف نظام جمهوری اسلامی و حوزههای علمیه منشأ اثر شدند.
شهید قدوسی در زندگی خود، علم و عمل، اخلاق و مبارزه، تربیت و مدیریت را در کنار یکدیگر قرار داد و از این رو نام او تنها در تاریخ مبارزات روحانیت پیش از انقلاب باقی نمانده، بلکه در روند شکلگیری بخشی از ساختارهای علمی، فرهنگی و قضایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز جایگاهی ویژه دارد. از نهاوند تا حوزه علمیه قم آیتالله علی قدوسی در ۱۲ مرداد سال ۱۳۰۶ در نهاوند دیده به جهان گشود. دوران نخست تحصیل او در مکتبخانه و نزد پدر سپری شد و از همان سالهای ابتدایی زندگی، زمینه آشنایی و انس او با علوم دینی فراهم آمد.
شهید قدوسی در سال ۱۳۲۱ و در پانزدهسالگی برای ادامه تحصیل علوم دینی راهی قم شد؛ شهری که در آن روزگار یکی از مهمترین مراکز علمی و حوزوی ایران به شمار میرفت. حضور در حوزه علمیه قم، مسیر علمی و فکری او را شکل داد و زمینه بهرهگیری از محضر استادان برجسته حوزه را برای وی فراهم کرد. او در دوران تحصیل از محضر بزرگانی همچون شهید آیتالله صدوقی، آیتالله العظمی بروجردی، حضرت امام خمینی(ره) و علامه طباطبایی بهره برد. این ارتباط علمی، نقش مهمی در شکلگیری شخصیت علمی و فکری شهید قدوسی داشت.
در میان استادان او، رابطه علمی و معنوی شهید قدوسی با علامه طباطبایی جایگاه ویژهای داشت. علامه طباطبایی به وی علاقهمند بود و این ارتباط علمی و اخلاقی در نهایت به پیوند خانوادگی نیز انجامید و شهید قدوسی به دامادی علامه طباطبایی درآمد. شهید قدوسی پس از سالها تحصیل و کسب دانش حوزوی، در سال ۱۳۴۱ به مقام اجتهاد رسید. با این حال، دانش حوزوی برای او صرفاً یک جایگاه علمی نبود؛ بلکه آن را مقدمهای برای مسئولیت اجتماعی، تربیت انسان و حضور مؤثر در جامعه میدانست. عالم دینی در میدان مبارزه فعالیتهای شهید قدوسی تنها به حوزه درس و بحث محدود نماند.
او از روحانیونی بود که نسبت به تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه بیتفاوت نبود و پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، در عرصه مبارزه با جریانهای مخالف اسلام و استقلال کشور حضور داشت. در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت، شهید قدوسی با آیتالله کاشانی همکاری داشت و در فاصله سالهای ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ در فعالیتهای مرتبط با این جریان حضور یافت. این حضور نشاندهنده آن بود که او از سالها پیش، نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی کشور احساس مسئولیت میکرد. از دیگر ابعاد مبارزاتی شهید قدوسی، ارتباط او با فداییان اسلام و حمایت از شهید نواب صفوی بود.
او همچنین آموزشهای نظامی را در مناطق کوهستانی فرا گرفت؛ موضوعی که نشاندهنده آمادگی او برای حضور در عرصههای مختلف مبارزه بود. در نهاوند نیز شهید قدوسی در برابر فعالیتهای حزب توده موضع گرفت و تلاش کرد در برابر جریانهای فکری و سیاسی مخالف اسلام ایستادگی کند. او از طرفداران اولیه حضرت امام خمینی(ره) بود و با گسترش نهضت امام خمینی(ره)، بیش از پیش در مسیر مبارزه با رژیم پهلوی قرار گرفت. این فعالیتها البته بدون هزینه نبود. شهید قدوسی به دلیل فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی خود با برخورد دستگاه امنیتی رژیم پهلوی مواجه شد و دستگیر، زندانی و شکنجه شد؛
اما فشارها و تهدیدها نتوانست او را از مسیر اعتقادی و مبارزاتی خود بازدارد. مدرسه حقانی؛ تربیت نسلی از نیروهای کارآمد یکی از مهمترین اقدامات شهید قدوسی در عرصه فرهنگی و تربیتی، تأسیس و مدیریت مدرسه حقانی با همکاری شهید آیتالله بهشتی بود؛ مرکزی که بعدها نقش مهمی در تربیت نیروهای علمی، فرهنگی، قضایی و مدیریتی جمهوری اسلامی ایفا کرد. مدرسه حقانی در شرایطی شکل گرفت که نیاز به بازنگری در شیوه آموزش و تربیت طلاب و ایجاد پیوند میان سنتهای اصیل حوزه و نیازهای روز جامعه احساس میشد.
شهید قدوسی در این مجموعه تلاش کرد از ظرفیتهای نظام آموزشی قدیم حوزه بهره بگیرد و در عین حال، برنامههای جدید، دقیق و منظم را به آن بیفزاید. در این مدرسه، آموزش صرفاً به تدریس دروس حوزوی محدود نبود؛ بلکه برای برنامه آموزشی، ارزشیابی، آزمونهای منظم و نظارت اهمیت ویژهای در نظر گرفته میشد. همین نظم آموزشی و تربیتی سبب شد مدرسه حقانی به یکی از مراکز مهم پرورش نیروهای متعهد تبدیل شود. رویکرد شهید قدوسی در مدرسه حقانی را میتوان نمونهای از نگاه او به تربیت نیروی انسانی دانست؛
نگاهی که در آن علم، تقوا، مسئولیت اجتماعی و توانایی مدیریتی در کنار یکدیگر قرار داشتند. بسیاری از نیروهایی که در این مجموعه تربیت شدند، پس از پیروزی انقلاب اسلامی وارد نهادهای مختلف شدند و در عرصههای گوناگون نظام جمهوری اسلامی به فعالیت پرداختند. از این منظر، نقش شهید قدوسی تنها در مدیریت یک مدرسه خلاصه نمیشود؛ بلکه او در حال طراحی و اجرای الگویی برای تربیت نیروهایی بود که بتوانند در شرایط جدید جامعه اسلامی مسئولیت برعهده بگیرند. توجه به تربیت بانوان؛ تأسیس مکتب توحید توجه شهید قدوسی به امر تربیت، تنها به طلاب مرد محدود نبود.
او در سال ۱۳۵۲ اقدام به تأسیس مکتب توحید کرد؛ مرکزی که هدف آن آشنایی بانوان با اعتقادات و مبانی فکری اسلام بود. تأسیس این مرکز در آن مقطع نشاندهنده توجه شهید قدوسی به نقش زنان در عرصه فرهنگی و اعتقادی جامعه بود. او ضرورت آموزش و تربیت فکری بانوان را مورد توجه قرار داد و زمینهای را فراهم کرد تا این قشر بتواند با مبانی دینی و فکری اسلام آشنایی بیشتری پیدا کند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مکتب توحید به مسیر خود ادامه داد و به حوزه علمیه خواهران تبدیل شد. بدین ترتیب، یکی دیگر از میراثهای علمی و تربیتی شهید قدوسی در ساختار جدید حوزههای علمیه تداوم یافت.
از پیروزی انقلاب تا مسئولیتهای قضایی با پیروزی انقلاب اسلامی، شهید قدوسی وارد مرحله تازهای از فعالیتهای خود شد. او که سالها در عرصه مبارزه با رژیم پهلوی و تربیت نیروهای مؤمن فعالیت کرده بود، پس از انقلاب نیز مسئولیتهای مهمی را بر عهده گرفت. شهید قدوسی از اعضای فعال کمیته استقبال از حضرت امام خمینی(ره) بود و در روزهای حساس پیروزی انقلاب، در روند شکلگیری نظام جدید ایفای نقش کرد. پس از استقرار جمهوری اسلامی، مسئولیتهای مهم قضایی نیز به وی سپرده شد. او به عضویت شورای عالی قضایی درآمد و همچنین مسئولیت دادستانی کل انقلاب را برعهده گرفت.
حضور شهید قدوسی در دستگاه قضایی، ادامه همان نگاه تربیتی و انقلابی او بود. او تلاش داشت نیروهای معتقد به انقلاب را وارد سیستم قضایی کند و ساختاری را شکل دهد که با مبانی و ارزشهای انقلاب اسلامی هماهنگ باشد. در واقع، همان رویکردی که شهید قدوسی پیش از انقلاب در مدرسه حقانی برای تربیت نیروی مؤمن و کارآمد دنبال کرده بود، در دوران مسئولیت قضایی نیز ادامه یافت؛ با این تفاوت که اکنون نیاز جامعه، تربیت و بهکارگیری نیروهای متعهد در ساختارهای رسمی نظام بود.
شخصیتی علمی، اخلاقی و انقلابی در توصیف شخصیت شهید آیتالله علی قدوسی، مجموعهای از ویژگیهای علمی، اخلاقی و اجتماعی در کنار یکدیگر قرار میگیرد. او عالمی باسواد و صاحب اجتهاد بود، اما علم را از مردم و جامعه جدا نمیدانست. از ویژگیهایی که درباره شخصیت او مورد توجه قرار گرفته است میتوان به عالم بودن، مردمی بودن، اخلاقمداری، زهد، سواد علمی، روحیه انقلابی و قاطعیت اشاره کرد. این ویژگیها در کنار تجربه مبارزاتی و توانایی مدیریتی، از او شخصیتی ساخت که توانست در عرصههای مختلف، از حوزه علمیه و تربیت طلاب تا مبارزه سیاسی و مدیریت قضایی، نقشآفرینی کند.
شهید قدوسی از آن دسته عالمانی بود که میان جایگاه علمی و مسئولیت اجتماعی فاصلهای قائل نبود. تحصیل علوم دینی برای او با احساس وظیفه در برابر جامعه همراه بود و همین نگاه سبب شد در مقاطع مختلف زندگی، در میدانهای گوناگون حضور پیدا کند. پدر شهید؛ شهادت فرزند در میدان جنگ یکی دیگر از ابعاد زندگی شخصی شهید قدوسی، شهادت فرزند او در جنگ بود. از این رو، او را میتوان در زمره «پدران شهید» نیز قرار داد؛ عالمانی که علاوه بر تحمل سختیهای مبارزه و مسئولیتهای اجتماعی، داغ فرزند شهید خود را نیز بر دل داشتند.
این بخش از زندگی او نشاندهنده پیوند عمیق خانواده شهید قدوسی با ارزشهای ایثار و شهادت بود؛ پیوندی که در سالهای دفاع از انقلاب و کشور، جلوه بیشتری یافت. شهادت در راه انقلاب آیتالله شهید علی قدوسی سرانجام در مسیر انجام مسئولیت و خدمت به نظام جمهوری اسلامی، به شهادت رسید. در ۱۴ شهریور سال ۱۳۶۰، هنگامی که در دفتر دادستانی حضور داشت، بر اثر انفجاری که از سوی منافقین صورت گرفت، به شهادت رسید.
شهادت او در شرایطی رخ داد که کشور درگیر حوادث و ناامنیهای ناشی از فعالیت گروههای مخالف نظام بود و بسیاری از شخصیتهای مؤثر انقلاب هدف اقدامات تروریستی قرار میگرفتند. بدین ترتیب، زندگی عالمی که از دوران جوانی در مسیر مبارزه و دفاع از اسلام گام برداشته بود، در میدان مسئولیت و خدمت به انقلاب به پایان رسید؛ اما آثار علمی، تربیتی، مدیریتی و اخلاقی او در میان شاگردان و نیروهایی که تربیت کرده بود، استمرار یافت.
پیکر آیتالله شهید علی قدوسی در قم و در حرم مطهر به خاک سپرده شد تا آرامگاه او نیز در جوار بارگاه کریمه اهلبیت(س)، یادآور زندگی عالمی باشد که بخش مهمی از عمر خود را در راه علم، تربیت، مبارزه و خدمت سپری کرد. میراث ماندگار یک مربی مرور زندگی آیتالله شهید علی قدوسی نشان میدهد که فعالیت او در عرصههای مختلف، در نهایت حول یک محور اساسی شکل گرفته بود: تربیت انسان مؤمن، عالم، مسئول و کارآمد. از حضور در محضر استادان بزرگی همچون امام خمینی(ره)، آیتالله بروجردی و علامه طباطبایی گرفته تا رسیدن به مقام اجتهاد؛
از همراهی با جریانهای مبارزاتی پیش از انقلاب تا تحمل زندان و شکنجه؛ از تأسیس مدرسه حقانی و مکتب توحید تا پذیرش مسئولیتهای سنگین قضایی پس از انقلاب، همه بخشهایی از زندگی شخصیتی است که علم را با عمل و اندیشه را با مسئولیت اجتماعی پیوند زده بود. شهید قدوسی را میتوان از چهرههای اثرگذار در تربیت نسلی دانست که در سالهای پس از انقلاب، مسئولیتهای مختلفی را در حوزه، دستگاه قضایی و نهادهای نظام جمهوری اسلامی بر عهده گرفتند.
امروز، سالها پس از شهادت او، یاد شهید قدوسی همچنان با مدرسه حقانی، تربیت نیروهای انقلابی، فعالیتهای قضایی پس از انقلاب و مبارزات روحانیت در دوران پیش از پیروزی انقلاب اسلامی گره خورده است. او عالمی بود که در میدان علم، اخلاق و سیاست حضور یافت؛ مدیری بود که تربیت نیروی انسانی را جدی گرفت؛ مبارزی بود که در برابر جریانهای مخالف اسلام ایستاد؛ و سرانجام، مسئولی بود که جان خود را در راه انقلاب اسلامی تقدیم کرد. آیتالله شهید علی قدوسی، ۱۴ شهریور ۱۳۶۰، در دفتر دادستانی بر اثر انفجار منافقین به شهادت رسید و در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) در قم آرام گرفت.
نام و یاد او، بهویژه در عرصه تربیت نسل مؤمن و کارآمد، همچنان بخشی از تاریخ روحانیت انقلابی و نظام جمهوری اسلامی ایران است.
منبع: رسانیوز
