به گزارش برنا، یکی از خطاهای رایج در تحلیل شرکتها و بانکهای ایرانی، توجه بیش از اندازه به اندازه داراییها و سود اسمی است. در شرایطی که تورم میتواند ارزش ریالی داراییها را افزایش دهد، رشد ترازنامه الزاماً به معنای افزایش قدرت مالی نیست. ممکن است ارزش اسمی دارایی یک شرکت افزایش پیدا کند، اما همزمان هزینه تأمین مالی، مطالبات وصولنشده و نیاز سرمایه در گردش نیز بالا رفته باشد. در چنین شرایطی، بزرگتر شدن ترازنامه لزوماً به معنای سالمتر شدن بنگاه نیست. کارشناسان معتقدند در اقتصادهای تورمی، تحلیلگر باید میان «رشد اسمی» و «رشد واقعی» تفاوت قائل شود؛
زیرا بخشی از افزایش ارقام مالی میتواند صرفاً انعکاس کاهش ارزش پول باشد. این موضوع برای ایران اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا ساختار مالی بسیاری از بنگاهها به شدت به نرخ ارز، تورم، هزینه تأمین مالی و وضعیت نقدینگی وابسته است. مطالبات، داراییهایی که ممکن است پول نباشند یکی از مهمترین نقاط آسیبپذیر در ترازنامههای ایران، مطالبات است. در ظاهر، طلب از مشتری یا یک شرکت دیگر یک دارایی محسوب میشود؛ اما ارزش اقتصادی آن به یک سؤال ساده بستگی دارد: چه زمانی و با چه احتمالی وصول خواهد شد؟
اگر یک شرکت حجم قابل توجهی از درآمد خود را به فروش نسیه تبدیل کند، ممکن است سود حسابداری افزایش یابد، اما نقدینگی واقعی وارد شرکت نشود. در مرحله بعد، افزایش مطالبات میتواند نیاز شرکت به استقراض و سرمایه در گردش را بیشتر کند. در نظام بانکی، مسئله جدیتر است. دادههای بانک جهانی که بر مبنای شاخصهای صندوق بینالمللی پول منتشر میشوند، مطالبات غیرجاری را یکی از شاخصهای اصلی سنجش سلامت داراییهای بانکی در ایران قرار میدهند. در نتیجه، برای ارزیابی یک بانک ایرانی، حجم تسهیلات بهتنهایی کافی نیست؛
باید مشخص شود چه مقدار از این تسهیلات واقعاً در حال بازگشت است. سودهای حسابداری زیر فشار تورم سود یکی از جذابترین اعداد صورتهای مالی است؛ اما در اقتصاد ایران، سود اسمی میتواند تصویر متفاوتی از سود اقتصادی ارائه کند. شرکتی را تصور کنید که ارزش داراییهایش به دلیل افزایش قیمتها بالا رفته است. در نگاه نخست، رشد ارزش دارایی میتواند وضعیت مالی شرکت را مطلوبتر نشان دهد، اما اگر هزینه جایگزینی تجهیزات، مواد اولیه و سرمایه در گردش نیز با سرعت مشابه افزایش پیدا کند، قدرت اقتصادی واقعی شرکت الزاماً به همان میزان افزایش نیافته است.
به گفته کارشناسان، در چنین شرایطی جریان نقدی اهمیت بیشتری از سود اسمی پیدا میکند. پرسش اصلی برای سرمایهگذار دیگر فقط این نیست که «شرکت چقدر سود کرده؟» بلکه باید پرسید «چه مقدار از این سود به پول نقد تبدیل شده است؟» بانکهای ایران؛ جایی که کیفیت دارایی اهمیت حیاتی دارد مسئله ترازنامه در ایران بیش از هر بخش دیگری در شبکه بانکی اهمیت دارد؛ زیرا بانکها با منابع سپردهگذاران کار میکنند و ضعف کیفیت دارایی میتواند مستقیماً بر توان ایفای تعهدات اثر بگذارد.
صندوق بینالمللی پول در بررسیهای خود درباره نظام مالی ایران در سالهای گذشته، بر مشکلاتی مانند مطالبات غیرجاری، ضعف ذخیرهگیری و فشار بر سرمایه بانکها تأکید کرده است. در یکی از ارزیابیهای این نهاد، نسبت مطالبات غیرجاری در مقطعی به سطح بسیار بالایی رسیده و پایین بودن پوشش ذخایر نیز بهعنوان یک نگرانی مطرح شده بود. این تجربه یک پیام مهم دارد: ترازنامه بانکی تنها زمانی قابل اتکا است که کیفیت داراییهای پشت آن نیز قابل اتکا باشد. سرمایهای که باید با کیفیت دارایی سنجیده شود سرمایه بانک یا شرکت، آخرین خط دفاعی در برابر زیان است.
اما سرمایه اسمی زمانی ارزش واقعی دارد که داراییهای شرکت نیز ارزش اقتصادی داشته باشند. اگر بخشی از داراییها در قالب مطالبات مشکلدار، املاک کمنقدشونده یا داراییهایی باشد که ارزشگذاری آنها با عدم قطعیت همراه است، سرمایه گزارششده ممکن است قدرت واقعی کمتری از آنچه در نگاه اول به نظر میرسد داشته باشد. صندوق بینالمللی پول در ارزیابی بخش بانکی ایران به همین ارتباط میان کیفیت دارایی، ذخیرهگیری و وضعیت سرمایه اشاره کرده است. بنابراین یک تحلیلگر حرفهای باید به جای توقف در عدد سرمایه، ساختار سرمایه و کیفیت داراییهای پشت آن را بررسی کند.
داراییهای منجمد، مشکل پنهان در ترازنامه یکی دیگر از موضوعات مهم در ایران، داراییهایی است که در دفاتر ارزش دارند اما تبدیل آنها به نقدینگی آسان نیست. املاک، سهام شرکتهای وابسته، مطالبات بلندمدت و برخی داراییهای غیرمولد میتوانند در ترازنامه وزن زیادی داشته باشند، اما در زمان نیاز به نقدینگی، فروش سریع آنها با تخفیف قابل توجه همراه شود. بانک جهانی در تحلیلهای خود از اقتصاد ایران به مشکلات ساختاری نظام بانکی، از جمله کیفیت داراییها و حضور داراییهای کمنقدشونده اشاره کرده است. این مسئله بهخصوص در دورههای فشار اقتصادی اهمیت پیدا میکند؛
زیرا در شرایط عادی، یک دارایی ممکن است ارزش قابل توجهی داشته باشد، اما در زمان بحران، ارزش نقدشوندگی آن میتواند بسیار پایینتر باشد. رابطه دولت و بانکها؛ حلقهای که باید دیده شود برای تحلیل ترازنامه بانکهای ایرانی، بررسی ارتباط با بخش عمومی نیز اهمیت دارد. مطالبات از دولت، شرکتهای دولتی و نهادهای وابسته میتواند بخشی از ساختار دارایی بانکها را تشکیل دهد. در ظاهر، چنین مطالباتی ممکن است کمریسک به نظر برسند، اما زمانبندی پرداخت و میزان نقدشوندگی آنها برای وضعیت واقعی بانک اهمیت دارد.
کارشناسان معتقدند یکی از شاخصهای مهم سلامت یک نظام بانکی، توانایی آن در تبدیل داراییهای خود به نقدینگی در زمان فشار است؛ نه صرفاً حجم داراییهایی که روی کاغذ در اختیار دارد. شرکتهای دولتی و مسئله شفافیت موضوع ترازنامه در ایران فقط به بانکها محدود نیست. شرکتهایی که مالکیت یا نفوذ دولتی دارند نیز به دلیل اندازه اقتصادی و ارتباط با منابع عمومی، اهمیت ویژهای در تحلیل دارند.
اصول OECD برای شرکتهای دولتی بر افشای منظم و باکیفیت اطلاعات بااهمیت تأکید میکند و معتقد است شرکتهای بزرگ و بورسی باید اطلاعات مالی و غیرمالی خود را به شکلی ارائه کنند که سرمایهگذاران بتوانند وضعیت واقعی شرکت را ارزیابی کنند. برای ایران، این موضوع زمانی مهمتر میشود که یک شرکت علاوه بر فعالیت تجاری، با شبکهای از شرکتهای وابسته، قراردادهای درونگروهی یا مالکیتهای متقابل ارتباط داشته باشد. در چنین ساختاری، تحلیل یک ترازنامه منفرد ممکن است کافی نباشد و سرمایهگذار مجبور شود روابط میان شرکتها را نیز بررسی کند.
یادداشتهای مالی، جایی که تصویر کاملتر میشود صفحه اول صورتهای مالی معمولاً جذابترین بخش برای مخاطب است؛ اما اطلاعات تعیینکننده میتواند در بخشهای کمخواندهتر قرار داشته باشد. یادداشتهای مالی میتوانند جزئیات مطالبات، بدهیها، تعهدات، معاملات با اشخاص وابسته، روش ارزشگذاری داراییها، ذخایر و ریسکهای مختلف را روشن کنند. برای سرمایهگذار ایرانی، این بخش اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا اختلاف میان کیفیت داراییها و ارزش اسمی آنها میتواند تأثیر مستقیمی بر ارزش واقعی شرکت داشته باشد.
به گفته کارشناسان، هرچه ساختار مالی یک شرکت پیچیدهتر باشد، اهمیت یادداشتهای همراه صورتهای مالی نیز بیشتر میشود. آزمون واقعی، اگر پول فردا لازم باشد چه اتفاقی میافتد؟ یکی از بهترین روشها برای تحلیل ترازنامه این است که سرمایهگذار یک سؤال فرضی مطرح کند: اگر شرکت یا بانک فردا با یک شوک نقدینگی مواجه شود، کدام داراییها واقعاً قابلیت تبدیل سریع به پول دارند؟ پاسخ به این سؤال میتواند تفاوت میان یک ترازنامه قدرتمند و یک ترازنامه ظاهراً قدرتمند را آشکار کند. بانک جهانی دادههای مطالبات غیرجاری ایران را همچنان در چارچوب شاخصهای سلامت مالی دنبال میکند؛
موضوعی که نشان میدهد کیفیت داراییها یک متغیر کلیدی در ارزیابی نظام مالی باقی مانده است. نقشه خواندن ترازنامههای ایرانی برای سرمایهگذاری در بازار ایران، میتوان یک چکلیست ساده اما مؤثر داشت: نخست، رشد داراییها باید با رشد جریان نقدی مقایسه شود. دوم، افزایش مطالبات باید در کنار نرخ وصول آنها بررسی شود. سوم، سود حسابداری باید با جریان نقد عملیاتی مقایسه شود. چهارم، سرمایه باید پس از در نظر گرفتن کیفیت داراییها ارزیابی شود. پنجم، معاملات با اشخاص وابسته باید با دقت بیشتری خوانده شود.
ششم، داراییهای کمنقدشونده باید از داراییهای واقعاً نقدشونده تفکیک شوند. هفتم، بدهیهای کوتاهمدت و بلندمدت باید در کنار توان شرکت برای تولید نقدینگی بررسی شوند. ریسک اصلی در ایران؛ فاصله میان عدد و واقعیت مسئله اصلی ترازنامههای ایران الزاماً وجود یک «عدد پنهان» نیست؛ مسئله مهمتر، فاصله احتمالی میان ارزش حسابداری و ارزش اقتصادی است. ممکن است دارایی در دفاتر ثبت شده باشد، اما نقدشوندگی آن پایین باشد. ممکن است سود شناسایی شده باشد، اما هنوز پولی دریافت نشده باشد.
ممکن است سرمایه بالا به نظر برسد، اما بخشی از داراییها نیازمند ذخیره یا تجدید ارزیابی ریسک باشند. همین فاصله است که میتواند در دوره رونق نادیده گرفته شود و در دوره فشار مالی ناگهان خود را نشان دهد. کارشناسان معتقدند سرمایهگذار حرفهای در ایران نباید صرفاً به دنبال شرکتی با بیشترین سود یا بزرگترین ترازنامه باشد؛ بلکه باید شرکتی را پیدا کند که سود آن به نقدینگی تبدیل شود، داراییهایش کیفیت مناسبی داشته باشد، بدهیهایش قابل مدیریت باشد و سرمایه آن در برابر شوکهای اقتصادی مقاومت کند. در نهایت، ترازنامه را نباید یک عکس ثابت از وضعیت شرکت دانست؛
ترازنامه در واقع نقشهای از کیفیت منابع، تعهدات و ریسکهای آینده است. در اقتصاد ایران، جایی که تورم، نوسان ارز، محدودیتهای مالی و فشار نقدینگی میتوانند بهسرعت وضعیت بنگاهها را تغییر دهند، آنچه در پشت اعداد قرار دارد گاهی از خود اعداد مهمتر است.
منبع: خبرگزرای برنا
