به گزارش جماران؛ افزایش قیمت لوازمالتحریر و مخارج جانبی تحصیل از یک سو و نگرانی از بلاتکلیفی در موضوع حضوری و غیرحضوری شدن مدارس و همچنین تکرار تعطیلیهای مقطعی به دلایلی مانند آلودگی هوا و ناترازی انرژی از سوی دیگر، آغاز سال تحصیلی را برای برخی خانوادهها به دورهای از حسابوکتاب و انتظار تبدیل کرده است. فروشندگان از کاهش خرید میگویند، والدین از مخارجی که تمامی ندارد و یک روانشناس کودک و نوجوان نسبت به تأثیر این فشارها بر انگیزه تحصیلی و روابط اجتماعی بچهها هشدار میدهد. الهام علمشاهی- روزهای آخر تابستان برای خیلی از بچهها همیشه بوی دفتر نو میداد؛
انتخاب کیف، مدادهای رنگی و دفتری که هنوز هیچ خطی روی صفحه اولش نیفتاده بود. برای پدر و مادرها هم شهریور، ماه آماده کردن فرزندان برای سال تحصیلی تازه بود؛ از خرید لباس و لوازم مورد نیاز گرفته تا پیدا کردن سرویس و حسابوکتاب مخارجی که با شروع مهر از راه میرسید. امسال اما قصه کمی متفاوت است؛ پشت ویترینهای بازار هنوز کیفهای رنگارنگ و دفترهای طرحدار دیده میشوند، اما فروشندگان از مشتریانی میگویند که محتاطتر خرید میکنند.
بعضی خانوادهها حساب میکنند چه چیزی واقعاً ضروری است، چه وسیلهای را میتوان دوباره استفاده کرد و کدام خرید را میتوان به تعویق انداخت. در کنار فشار اقتصادی، تجربه سالهای اخیر نگرانی دیگری هم ایجاد کرده است؛ تکرار تعطیلیهای مقطعی و انتقال آموزش به فضای مجازی. آلودگی هوا و تعطیلیهایی که در سالهای اخیر به دلیل مشکلات انرژی تجربه شده، این پرسش را برای برخی خانوادهها ایجاد کرده است که اگر بنا بر حضوری شدن مدارس باشد، آموزش پس از شروع مهر تا چه اندازه بدون وقفه ادامه خواهد داشت.
بازاری که منتظر مهر است یک فروشنده لوازمالتحریر در بازار تهران، میگوید بیثباتی بازار اتفاق تازهای نیست و 3-4 سالی است فعالان این صنف با نوسان قیمت و مشکلات تأمین کالا دستوپنجه نرم میکنند. بخش مهمی از مشتریان بازار تهران را مغازهداران شهرستان تشکیل میدهند و به گفته او، برخی از آنها امسال برای خرید دست نگه داشتهاند تا وضعیت مدارس روشنتر شود. این احتیاط در حجم فروش هم دیده میشود، در واقع فروشندهای که در همین مقطع از سال گذشته ممکن بود روزانه حدود ۲۰ کارتن جنس بفروشد، حالا شاید فروشش به پنج کارتن برسد.
گرانی نیز الگوی خرید خانوادهها را تغییر داده است. چند سالی بود که لوازمالتحریر فانتزی سهم قابل توجهی از قفسه مغازهها پیدا کرده بود؛ از دفتر و جامدادی با شخصیتهای محبوب کودکان تا وسایلی مانند پاککن برقی. این فروشنده میگوید نمونهای از همین پاککن که حدود چهار ماه قبل نزدیک ۴۰ هزار تومان قیمت داشت، حالا به حدود ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار تومان رسیده است.
به گفته او، فشار اقتصادی بسیاری از خریداران را از کالاهای فانتزی به سمت ضروریات برگردانده است: «دیگر کسی نمیرود برای بچهاش پاککن برقی بخرد که ممکن است یک ماه بعد گم یا خراب شود.» مداد، دفتر و پاککن ساده همچنان جزو نیازهای اصلیاند، اما اقلام غیرضروری راحتتر از سبد خرید کنار گذاشته میشوند. فروشنده لوازم التحریر از افزایش سریع قیمت بعضی کالاها نیز میگوید و مثالش یک قیچی مهدکودک است که به گفته او در کمتر از ۴۸ ساعت از حدود ۴۸ تا ۵۰ هزار تومان به بیش از ۸۰ هزار تومان رسیده است.
او افزایش نرخ ارز، هزینه حملونقل، گمرک و مشکلات تأمین را از عوامل مؤثر بر این نوسانات میداند. «هنوز برای بچهها خرید نکردهام» حسین سونی، پدر دو فرزند محصل، یکی از والدینی است که هنوز خرید لوازمالتحریر فرزندانش را انجام نداده است. او میگوید نگرانی از مخارج و نامشخص بودن شرایط ماههای آینده باعث شده فعلا برای بخشی از خریدها دست نگه دارد. اما صورتحساب تحصیل فقط به دفتر و مداد محدود نمیشود؛ لباس فرم، سرویس رفتوآمد، کمک به مدرسه و مخارج دیگری که در طول سال اضافه میشوند، بار مالی خانواده را سنگینتر میکنند.
سونی میگوید برای تهیه روپوش دخترش با مبلغی حدود دو میلیون و ۵۰۰ هزار تومان مواجه شده و ناچار به پرداخت آن بوده است. او از تجربه دوره پیشدبستانی دخترش نیز میگوید؛ زمانی که به گفته او، مجموعه آموزشی مبلغی برای تهیه لوازمالتحریر دریافت کرده و علاوه بر آن، از خانوادهها خواسته شده اقلامی مانند کاور و دستمال کاغذی تهیه کنند. پرسش این پدر این است که سهم خانواده در تأمین نیازهای یک واحد آموزشی دقیقاً تا کجاست؟ سرویس رفتوآمد نیز یکی دیگر از دغدغههای اوست.
سونی میگوید در سالهای تحصیل پسرش با شرایطی مواجه شده که مدرسه سرویس مشخصی را معرفی کرده و در صورت انتخاب رانندهای خارج از آن مجموعه، مسئولیتی در قبال رفتوآمد دانشآموز نمیپذیرفته است. او از پرداخت مبالغی تحت عنوان کمک به مدرسه در مدارس دولتی نیز گلایه دارد و معتقد است اگرچه عنوان این مبالغ کمک است، خانوادهها همیشه آنها را کاملاً اختیاری احساس نمیکنند. سونی همچنین مدعی است در مواردی برای تعیین تکلیف نمره برخی ارزیابیهای پودمانی از خانواده درخواست پول شده است؛ ادعایی که او بر اساس تجربه شخصی خود از مدرسه فرزندش مطرح میکند.
برای این پدر، بنابراین، مسئله فقط قیمت یک کیف یا چند دفتر نیست؛ مجموعهای از پرداختهاست که پیش از مهر آغاز میشود و ممکن است تا پایان سال تحصیلی ادامه داشته باشد. وقتی کودک خودش را «بار مالی» خانواده میبیند اما فشار این مخارج فقط به حساب بانکی خانواده محدود نمیشود و ممکن است راه خود را به روابط میان والدین و فرزندان نیز باز کند. سمیرا طاووسی، روانشناس و مشاور کودک و نوجوان، در گفتوگو با جماران میگوید پدر و مادر ممکن است تصور کنند کودک سرگرم بازی است و به صحبتهای آنها توجه ندارد؛
در حالی که گفتوگو درباره قیمت کیف، لباس، سرویس و دیگر مخارج تحصیل به گوش او میرسد و کودک برداشت خودش را از این حرفها میسازد. به گفته طاووسی، گاهی نتیجه آن است که کودک احساس میکند درس خواندن او فشار مالی زیادی به پدر و مادر وارد کرده است. چنین برداشتی میتواند اضطراب و حتی احساس عذاب وجدان ایجاد کند. مشکلات معیشتی از سوی دیگر ممکن است آستانه تحمل والدین را هم پایین بیاورد؛ گم شدن مداد یا پاککن برای یک دانشآموز اتفاق عجیبی نیست، اما وقتی تهیه دوباره همان وسیله دشوار شده باشد، یک اتفاق ساده میتواند به سرزنش و تنش در خانه منجر شود.
به همین دلیل، توصیه طاووسی به والدین این است که اجازه ندهند فرزندشان احساس کند تحصیل یا نیازهای معمول او باری بر دوش خانواده است. وقتی دفتر نو فقط یک دفتر نیست حرفهای فروشنده بازار درباره حذف لوازم فانتزی از سبد خرید، از منظر روانشناسی معنای دیگری هم پیدا میکند. برای یک کودک 7 یا 8 ساله، کیف تازه، دفتر رنگارنگ یا مدادی که خودش انتخاب کرده است، صرفاً یک وسیله مصرفی نیست؛ بخشی از هیجان آماده شدن برای مدرسه است. طاووسی توضیح میدهد که بچههای کمسن هنوز الزاماً به مرحلهای از رشد شناختی نرسیدهاند که فقط به کارکرد یک وسیله توجه کنند.
آنها خودشان را با همکلاسیها مقایسه میکنند و وقتی دوستشان کیف یا لوازم تازهای دارد، طبیعی است که خودشان نیز خواهان آن باشند. این مسئله البته به معنای ضرورت خرید وسایل گران یا فانتزی برای کودکان نیست، اما کاهش قدرت خرید خانواده و استفاده دوباره از وسایل سال قبل میتواند بر بخشی از هیجان کودک برای آغاز مدرسه اثر بگذارد؛ تأثیری که برای دانشآموزان دوره ابتدایی اهمیت بیشتری دارد. نگرانی تازه؛ مدرسه به یک «گزینه» تبدیل شود اگر برای کودکان کمسن مسئله بیشتر با شوق شروع مدرسه پیوند خورده، در نوجوانان نگرانی شکل دیگری دارد.
طاووسی میگوید تکرار چرخه حضور در مدرسه، تعطیلیهای مقطعی و بازگشت به آموزش آنلاین ممکن است بهتدریج نگاه بعضی نوجوانان به تحصیل را تغییر دهد. دانشآموز ممکن است از خود بپرسد چرا باید حضور در مدرسه را جدی بگیرد، وقتی احتمال دارد مدت کوتاهی بعد دوباره کلاسها مجازی شوند. از نگاه این روانشناس، همین تغییر ذهنیت یک زنگ خطر است؛ زیرا ممکن است مدرسه در ذهن نوجوان از یک ضرورت مستمر به یک گزینه تبدیل شود و انگیزه او برای پیگیری درس کاهش پیدا کند. بلاتکلیفی برای والدین نیز فشار دیگری ایجاد میکند.
پدر یا مادر شاغل باید بداند فرزندش فردا به کلاس میرود یا در خانه میماند، آیا به سرویس نیاز دارد و در صورت مجازی شدن کلاسها چه کسی میتواند کنار کودک باشد. طاووسی معتقد است پیشبینیپذیری به امنیت روانی کمک میکند و هرچه امکان برنامهریزی برای زندگی روزمره کمتر شود، فشار روانی خانواده نیز افزایش پیدا میکند. مدرسه فقط جای درس خواندن نیست نگرانی از آموزش غیرحضوری، ریشه دیگری هم دارد؛ تجربهای که از دوران کرونا باقی مانده است. طاووسی میگوید در سالهای پس از کرونا بارها با والدینی مواجه شده که از ضعف فرزندشان در برقراری ارتباط با همسالان شکایت داشتهاند.
برخی از این کودکان در جمع منزوی میشوند، برخی رفتارهای پرخاشگرانه نشان میدهند و بعضی نمیدانند چگونه دوست پیدا کنند یا یک اختلاف ساده را مدیریت کنند. مدرسه فقط محل یاد گرفتن ریاضی و علوم نیست. کودک در کلاس و حیاط مدرسه یاد میگیرد چگونه دوست پیدا کند، پس از اختلاف آشتی کند، «نه» گوید، از حق خودش دفاع کند و با دیگران همکاری داشته باشد. این مهارتها با توضیح تئوری به دست نمیآیند؛ کودک باید آنها را در ارتباط واقعی با همسالان تجربه کند. از نگاه طاووسی، یکی از مهمترین پیامدهای طولانی شدن آموزش غیرحضوری، تضعیف همین مهارتهای اجتماعی است؛
آسیبی که ممکن است اثر آن بسیار فراتر از یک افت نمره یا عقبماندگی درسی باشد. او همچنین معتقد است آموزشهای غیرحضوری در سالهای اخیر بر کیفیت یادگیری برخی دانشآموزان نیز اثر گذاشته است؛ با این حال، نگرانی جدیتر، ضعف مهارتهای اجتماعی است. اگر مدرسه آنلاین شد، «جمع» را از کودک نگیریم اگر تعطیلیهای مقطعی دوباره آموزش را به فضای مجازی کشاند، توصیه طاووسی به خانوادهها این است که اجازه ندهند خانه و صفحه نمایش تمام دنیای کودک شود.
رفتوآمد با اقوام و دوستانی که فرزند همسن دارند، بازی در پارک و حضور در فعالیتهای گروهی هنری یا آموزشی میتواند ارتباط کودک با همسالانش را حفظ کند. به گفته این روانشناس، کودکی که در خانه بهراحتی با پدر و مادر حرف میزند، الزاماً در جمع هم توانایی برقراری ارتباط ندارد. ممکن است نتواند دوست پیدا کند، در برابر زورگویی از خودش دفاع کند یا برای حفظ یک دوستی از حق خودش بگذرد. کودک باید فرصت داشته باشد دوست پیدا کند، اختلاف را تجربه و حل کند، «نه» گفتن را تمرین کند و یاد بگیرد چگونه از حق خودش دفاع کند.
از همین رو طاووسی توصیه میکند اگر آموزش مدارس غیرحضوری شد، رفتوآمدهای خانوادگی و دوستانه و بهویژه ارتباط بچهها با همسالانشان تا جایی که امکان دارد از برنامه زندگی خانواده حذف نشود. «خلاصه اینکه شهریور رو به پایان است و پشت ویترینهای بازار هنوز دفترهای رنگی و کیفها منتظر خریدارند. آن سوی ویترین اما خانوادهای ایستاده که باید حساب کند امسال چه چیزی بخرد و کدام وسیله سال قبل هنوز قابل استفاده است. فروشنده از کاهش خرید میگوید، پدر از مخارجی که روی هم قرار گرفتهاند و روانشناس هشدار میدهد که مسئله فقط پول نیست؛
فشار اقتصادی میتواند وارد رابطه والد و کودک شود و تکرار دوری از مدرسه نیز ممکن است چیزی فراتر از چند درس عقبافتاده از بچهها بگیرد. مهمتر از نو بودن دفتر، این است که مدرسه برای کودک همچنان جایی برای یاد گرفتن، دوست پیدا کردن، تجربه کردن و بزرگ شدن باقی بماند.»
منبع: جماران
