ناترازی بنزین دیگر مسألهای نیست که بتوان آن را با افزایش تولید یا واردات بهتنهایی حل کرد. رشد مستمر مصرف، فاصله میان تولید و تقاضا، هزینه تأمین بنزین و همچنین قاچاق سوخت، ضرورت اصلاح الگوی مصرف را بیش از گذشته مطرح کرده است. با این حال، تجربه اقتصاد ایران نشان داده است که هرگونه اصلاح قیمتی ناگهانی میتواند آثار تورمی و اجتماعی گستردهای به همراه داشته باشد؛ بنابراین اگر قرار است قیمت بنزین اصلاح شود، افزایش تدریجی و قابل پیشبینی میتواند نسبت به یک شوک قیمتی، مسیر منطقیتری باشد.اکنون نیز دولت بر همین ملاحظه تأکید دارد.
دکتر مسعود پزشکیان، رئیسجمهور در جلسه هماهنگی مدیریت ناترازی انرژی تصریح کرد که دولت در موضوع بنزین از رویکردهای شتابزده و شوکآور پرهیز خواهد کرد و سیاستهای مدیریت مصرف باید بهصورت تدریجی، با اطلاعرسانی شفاف و همراهسازی مردم اجرا شود.
رئیسجمهور همچنین تأکید کرده است که سیاست دولت در این حوزه عمدتا استفاده از ابزارهای غیرقیمتی است و نباید تصمیمات بهگونهای باشد که جامعه با رفتارهای ناگهانی و شوکآور مواجه شود.این تأکید از آن جهت اهمیت دارد که اصلاح قیمت بنزین، حتی اگر از نظر اقتصادی برای کنترل مصرف ضروری باشد، نمیتواند بدون توجه به شرایط معیشتی خانوارها انجام شود. افزایش تدریجی به جای شوک قیمتیمسأله اصلی در اصلاح قیمت بنزین، تنها «گران کردن» نیست؛ بلکه نحوه اصلاح قیمت اهمیت دارد.
افزایش تدریجی، این امکان را ایجاد میکند که خانوارها، صاحبان خودرو و فعالان حملونقل بهتدریج خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. از سوی دیگر، دولت نیز فرصت خواهد داشت همزمان زیرساختهای حملونقل عمومی، سوختهای جایگزین و سیاستهای حمایتی را توسعه دهد.درواقع، اگر قرار باشد قیمت بنزین اصلاح شود، میتوان به جای یک افزایش سنگین در یک مقطع، مسیر چندمرحلهای و از پیش اعلامشدهای را در نظر گرفت. در این مدل، مردم از ابتدا میدانند که سیاست دولت چیست و چه تغییری در آینده اتفاق خواهد افتاد.
این پیشبینیپذیری میتواند از شکلگیری شوک روانی در بازار جلوگیری کند.بررسی سناریوهای مطرحشده در ماههای اخیر نیز نشان میدهد که افزایش تدریجی قیمت یکی از گزینههای مورد بحث برای کاهش واردات و کنترل مصرف بوده است، هرچند مقامهای دولتی تأکید کردهاند که هیچ سناریویی تا پیش از تصویب و ابلاغ، تصمیم نهایی دولت محسوب نمیشود. منابع بنزین به سفره مردم بازمیگرددیکی از مهمترین شروط موفقیت هرگونه اصلاح قیمتی، نحوه مصرف منابع حاصل از آن است.
دکتر پزشکیان در جلسه مدیریت ناترازی انرژی، تأکید کرده که هر میزان صرفهجویی و درآمد حاصل از کاهش مصرف بنزین، صرف تقویت طرح کالابرگ خواهد شد و محل دیگری برای این منابع در نظر گرفته نمیشود.این رویکرد میتواند حلقه مهمی میان سیاست انرژی و سیاست معیشتی دولت ایجاد کند. به این معنا که اگر قرار است بخشی از هزینه مصرف سوخت افزایش یابد، منابع حاصل نباید صرف هزینههای عمومی و نامرتبط شود بلکه باید به شکل ملموس به خانوارها بازگردد.چنین سازوکاری میتواند پذیرش اجتماعی اصلاح قیمت را نیز افزایش دهد؛
چراکه مردم باید بدانند منابعی که از مدیریت مصرف یا اصلاح قیمت به دست میآید، صرفا از جیب آنها خارج نمیشود بلکه در قالب حمایت معیشتی و تقویت کالابرگ دوباره به جامعه بازمیگردد. تجربه کرمان؛
مدیریت مصرف بدون افزایش قیمتاما در کنار اصلاح تدریجی قیمت، یک واقعیت مهم نیز وجود دارد: همه راههای کاهش مصرف از مسیر قیمت عبور نمیکند.محمدصادق عظیمیفر، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی در جلسه هماهنگی مدیریت ناترازی انرژی با اشاره به تجربه استان کرمان گفت: «بدون اقدام قیمتی، توانستیم شتاب مصرف بنزین را در کرمان و سیستان و بلوچستان کاهش دهیم.»به گفته او، در کرمان سهمیه بنزین موجود در کارت جایگاهها حذف و ۵۰ لیتر بنزین با نرخ ۵۰۰۰ تومان به کارت شخصی خودروها اضافه شد.
نتیجه این سیاست، کاهش ۱۴ درصدی مصرف بنزین در کرمان در مردادماه بود. همزمان مصرف CNG در این استان ۳۰ درصد افزایش یافت.این نکته بسیار مهم است؛ زیرا کاهش مصرف بنزین در کرمان صرفا به معنای کاهش استفاده از خودرو نبوده بلکه بخشی از تقاضا به سمت سوخت جایگزین حرکت کرده است. تجربه کرمان نشان میدهد که با اصلاح شیوه سهمیهبندی و ایجاد امکان استفاده آسانتر از سوختهای جایگزین، میتوان بدون افزایش مستقیم قیمت بنزین نیز بخشی از رشد مصرف را مهار کرد. CNG؛ فرصت طلایی مدیریت مصرفدر میان گزینههای غیرقیمتی، CNG میتواند نقش ویژهای داشته باشد.
ایران از منابع گسترده گاز طبیعی برخوردار است و توسعه مصرف CNG در خودروهای مناسب میتواند بخشی از فشار موجود بر بازار بنزین را کاهش دهد.یکی از سیاستهایی که میتواند جذابیت CNG را برای مردم افزایش دهد، ارائه مشوقهای قیمتی جدی است؛ و رایگان کردن CNG فرصت مناسبی برای اجرای سیاست مدیریت مصرف سوخت فراهم کرده است. افزایش تعداد خودروهای دوگانهسوز، تبدیل خودروهای عمومی و پرتردد به دوگانهسوز، توسعه جایگاههای CNG و ارائه تخفیف یا مشوق برای مصرف این سوخت نیز میتواند در همین مسیر قرار گیرد.
تجربه کرمان نشان داده است که وقتی سوخت جایگزین در دسترس و از نظر اقتصادی جذاب باشد، بخشی از مصرف بنزین قابلیت انتقال دارد.اصلاح و هدفمند کردن سهمیهها نیز یکی دیگر از ابزارهای مهم است. دولت میتواند به جای افزایش یکباره قیمت برای همه مصرفکنندگان، میان مصرف ضروری و مصرف مازاد تفاوت ایجاد کند.
مدیریت کارتهای سوخت جایگاهها، شناسهدار کردن این کارتها و اتصال اطلاعات مصرف به سامانههای هوشمند نیز میتواند جلوی بخشی از انحراف در توزیع سوخت را بگیرد.رئیسجمهور نیز بر استفاده از فناوریهای نوین برای رصد هوشمند خودروها و جریان توزیع سوخت تأکید کرده و خواستار تمرکز بر منشأ و شبکههای اصلی قاچاق شده است.در کنار این موارد، توسعه حملونقل عمومی، کاهش سفرهای غیرضروری، اجرای طرحهایی مانند «یک روز بدون خودرو» برای کارکنان دولت، افزایش بهرهوری خودروها و تنوعبخشی به سبد سوخت ناوگانهای پرتردد با CNG و LPG از دیگر ابزارهایی است که میتواند مصرف بنزین را کاهش دهد.
اصلاحی که باید قابل پیشبینی باشدواقعیت این است که ادامه روند فعلی مصرف بنزین پایدار نیست و نمیتوان برای همیشه شکاف میان تولید و مصرف را با واردات جبران کرد اما راهحل نیز الزاما یک افزایش شدید و ناگهانی قیمت نیست.مدل مطلوب میتواند ترکیبی از اصلاح تدریجی قیمت، سیاستهای غیرقیمتی و حمایت مستقیم از خانوارها باشد. در چنین مدلی، قیمت بهتدریج اصلاح میشود، مصرفکننده فرصت تطبیق پیدا میکند، سوختهای جایگزین مانند CNG جذابتر میشوند، سهمیهها شکل هدفمندتر پیدا میکنند و با قاچاق و مصرف غیرضروری به شکل هوشمند برخورد خواهد شد.
از سوی دیگر، منابع حاصل از کاهش مصرف و اصلاح قیمت نیز طبق تأکید رئیسجمهور باید به تقویت کالابرگ اختصاص یابد تا بخشی از فشار احتمالی اصلاح قیمت به خانوارها بازگردد.
منبع: جام جم آنلاین
