در پژوهشی تازه، پژوهشگران با بازسازی احتمالی تاریخ ۱۲ هزار ساله زبانهای بشر دریافتند که تنوع زبانی احتمالا برخلاف تصور رایج، در بیشتر دوره هولوسن افزایش یافته و حدود هزار تا ۳ هزار سال پیش به اوج رسیده است؛ دورهای که ممکن است دهها هزار زبان در جهان وجود داشته باشد. پس از این اوج، تنوع زبانی بهویژه در دو هزار سال گذشته بهشدت کاهش یافته و این روند، بر اساس مدلهای پژوهش، احتمالا پیش از گسترش استعمار اروپایی آغاز شده است.
پیشتر طی گفتگوی آناتک با «دامیان بلاسی» (Damian Blasi) نویسنده اصلی این پژوهش با عنوان «زبانهای امروز تنها بخشی از تنوع زبانی بشر هستند»، او توضیح داد که گسترش امپراتوریهای عصر آهن و ایجاد تفاوت قدرت میان جوامع بزرگتر و گروههای کوچکتر ممکن است در این کاهش نقش داشته باشد. بلاسی همچنین زبانهای امروزی را بازماندگان یک «گلوگاه تاریخی» دانست؛ گلوگاهی که میتواند باعث شده باشد برخی ویژگیهای زبانی صرفا به دلیل گسترش جمعیتهای حامل آنها در زبانهای امروزی فراوان باشند، نه لزوما به دلیل برتری ذاتی یا ترجیح شناختی انسان برای آن ویژگیها.
اما از دست رفتن زبانها فقط تعداد زبانهای موجود در جهان را تغییر نمیدهد. دکتر «کلر باورن» (Claire Bowern)، زبانشناس تاریخی دانشگاه ییل و از پژوهشگران این مطالعه، پژوهشهای خود را بر تغییر زبان و مستندسازی زبانهای بومی، بهویژه در استرالیا، متمرکز کرده است و از روشهای محاسباتی و تبارشناختی نیز در پژوهشهای خود استفاده میکند.
او در گفتوگو با «آناتک» توضیح میدهد که با نابودی یک زبان چه اطلاعاتی درباره گذشته و فرهنگ انسان ممکن است از دست برود، چرا زبانهای امروزی لزوما نماینده تمام ظرفیت زبان انسانی نیستند و چرا حفاظت از زبانهای در معرض خطر، علاوه بر یک دغدغه فرهنگی، اهمیتی علمی دارد.
دکتر «کلر باورن» (Claire Bowern) از منظر زبانشناسی تاریخی، مهمترین پیامد این مطالعه برای درک ما از تغییر زبان در بازههای طولانی تاریخ بشر چیست؟ مدتهاست که علاقه زیادی به این موضوع وجود دارد که مردم چگونه از زبانهای جدید استفاده میکنند و آنها را میپذیرند و زبانها چگونه در طول زمان از یکدیگر جدا و متمایز میشوند. یکی از یافتههای جالب این پژوهش، رابطه میان کشاورزی و تنوع زبانی است: کشاورزی از یک سو شرایطی را برای افزایش چشمگیر تعداد زبانها فراهم میکند، اما از سوی دیگر، در مقیاسهای بزرگتر، به کاهش گسترده تعداد زبانها منجر میشود.
چرا این نکته که زبانهای امروزی لزوماً نماینده تمام تنوع زبانی گذشته نیستند، برای زبانشناسان اهمیت دارد؟ این موضوع برای هر کسی که از زبان بهعنوان شاخصی برای بررسی جنبههای دیگر شناخت یا فرهنگ استفاده میکند، اهمیت دارد. برای مثال، بسیاری از نظریههای صوری زبانشناسی، بر اساس بررسی تعداد اندکی از زبانهای معاصر، درباره زبان انسانی بهطور کلی نتیجهگیری میکنند. این پژوهش بیش از گذشته روشن میکند که چنین تعمیمهایی احتمالا برخی بینشهای مهم را نادیده میگیرند و همین امر اهمیت یادگیری از تمام طیف زبانهایی را که هنوز وجود دارند، بیشتر میکند.
وقتی یک زبان از بین میرود، جز واژگان و دستور زبان چه چیزهایی را از دست میدهیم؟ آیا دانش بومی، تاریخ شفاهی، حافظه جمعی و شیوههای خاص درک جهان هم از بین میروند؟ همه این موارد. دستکم از دو جنبه میتوان به این موضوع نگاه کرد. از جنبه علمی، زبانها حجم عظیمی از اطلاعات درباره گذشته را در خود رمزگذاری میکنند و اگر آنها را با دیگر روشهای بررسی گذشته، مانند ژنتیک و باستانشناسی، ترکیب کنیم، میتوانیم اطلاعات زیادی به دست آوریم.
از جنبهای شخصیتر، زبان ما را به نیاکانمان پیوند میدهد و مانند دیگر جنبههای فرهنگ، از جمله پوشاک، زیورآلات و آشپزی، پیوندهای فرهنگی میان ما و گذشتهمان ایجاد میکند. از آنجا که کار شما شامل مستندسازی زبان و زبانهای بومی است، یافتههای اینچنینی چگونه ضرورت مستندسازی زبانهای در معرض خطر را نشان میدهند؟ این یافتهها نشان میدهند که از دست رفتن زبان به شیوههای مختلفی زبانهای معاصر را شکل داده است، اما تغییر زبان اجتنابناپذیر نیست. این پژوهش نشان میدهد که جامعه، سیاست و جغرافیا همگی در تداوم یک زبان یا تغییر آن نقش دارند.
با این حال، امروز ابزارهای بسیار بیشتری برای تضمین حفاظت، احیا و انتقال زبانها در اختیار داریم. آیا از بین رفتن زبانهای کوچکتر میتواند شناخت ما از تواناییهای زبان انسانی را محدود کند؟ بله، فکر میکنم همینطور است؛ زبان منبعی از خلاقیت عظیم انسانی است! چرا تنوع زبانی باید در دنیای امروز اهمیت داشته باشد؟ این پرسش بسیار خوبی است؛ پاسخ من به پرسش سوم نیز به این نکته مربوط میشود. از جنبه علمی زبان، برای مثال، میتوانیم در مواردی که باستانشناسی یا ژنتیک در اختیار نداریم، از زبان بهعنوان شواهد استفاده کنیم؛
و ژنتیک یک تصویر به ما میدهد، اما زبان طیف بسیار گستردهتری از فرایندهای اجتماعی را در طول زمان دربرمیگیرد.
منبع: آنا
