همه چیز درباره هوش مصنوعی ایرانی که قرآنپژوهی را از جستوجوی واژهها به گفتوگو با آیات میبرد.
به گزارش همشهری آنلاین، وقتی پرسشی درباره یک موضوع قرآنی داریم، معمولاً مسیرمان از جستوجوی یک واژه در قرآن یا مراجعه به یک تفسیر آغاز میشود؛ اما اگر قرار باشد به جای جستوجوی صرف واژهها، درباره مفاهیم و موضوعات قرآن گفتوگو کنیم چه؟ هوش مصنوعی «مقدس» تلاش کرده است این مسیر را هموار کند؛ یک سامانه قرآنپژوهی مبتنی بر هوش مصنوعی که به کاربر اجازه میدهد در کنار مطالعه آیات، ترجمه و تفاسیر، درباره مفاهیم قرآنی پرسش کند و بر اساس منابع مشخص تفسیری، پاسخ بگیرد. درست مانند اینکه در حال گفت وگو با یک متخصص قرآن پژوه است.
احمد فرازمند، مسئول فناوری اطلاعات مؤسسه قرآنی طیبه نور مارلیک، از شکلگیری این ایده میگوید؛ سامانهای که به گفته او، قرار نیست صرفاً یک «چتبات» باشد، بلکه میخواهد ابزارهای مختلفی را کنار قرآن قرار دهد تا مسیر پژوهش و مطالعه کاربر، بهتدریج شکل بگیرد و قابل پیگیری باشد.
تفسیر قرآن با ابزار جدید
فرازمند درباره ایده اصلی این سامانه توضیح میدهد: «این برنامه برای قرآنپژوهی طراحی شده و در کنار آن یکسری قابلیتها قرار دادهایم که استفاده از قرآن و پژوهش درباره آیات را کاربردیتر کند.»
یکی از ویژگیهای سامانه، ثبت و دستهبندی آیاتی است که کاربر در جریان مطالعات خود با آنها مواجه میشود. به این ترتیب، کاربر در طول زمان میتواند مجموعهای از آیات مرتبط با پرسشها و دغدغههای خود داشته باشد؛ مجموعهای که به مرور تبدیل به نوعی پرونده شخصی از مطالعات قرآنی او میشود.
در کنار این قابلیت، بخشی با عنوان «چتپلاس» نیز در نظر گرفته شده است؛ فضایی که موضوعات مختلف در آن دستهبندی شدهاند و کاربر میتواند بر اساس موضوعاتی مانند مسائل اجتماعی، فلسفه، هستیشناسی، عرفان و خودسازی، مسیر مطالعه خود را دنبال کند. تفاوت مهم این بخش با جستوجوی معمول در متن قرآن، به گفته فرازمند، در شیوه جستوجوست: «در اینجا صرفاً بر اساس واژه جستوجو نمیکنیم؛ بلکه تلاش شده جستوجو بر اساس معنا، تفسیر و مفهوم انجام شود.» کاربر پس از پیدا کردن آیات مرتبط با موضوع مورد نظرش، میتواند درباره همان موضوع وارد گفتوگو با هوش مصنوعی شود و پرسشهای خود را در چارچوب منابع تفسیری سامانه دنبال کند.
از «جستوجو» تا «مسیر پژوهش»
این سامانه البته به پاسخگویی محدود نشده است. در طراحی آن، ابزارهایی برای نمایش مسیر مطالعاتی کاربر نیز در نظر گرفته شده؛ از جمله نمودارهایی که نشان میدهند یک قرآنپژوه بیشتر روی چه موضوعاتی تمرکز کرده و چه حوزههایی را بیشتر یا کمتر دنبال کرده است.
فرازمند این قابلیت را نوعی «آینه فکری» برای قرآنپژوه میداند؛ یعنی کاربر میتواند در طول زمان به مسیر مطالعاتی خود نگاه کند و ببیند چه پرسشهایی برایش مهم بوده و در چه حوزههایی بیشتر مطالعه کرده است.در کنار این امکانات، یک قرآن آنلاین نیز در سامانه قرار گرفته است؛ بهگونهای که کاربر حتی بدون ثبتنام میتواند متن قرآن را مطالعه کند و در کنار هر آیه، امکانات مرتبط با تحلیل و دستهبندی موضوعی آن را در اختیار داشته باشد.
ایده از یک مؤسسه قرآنی شروع شد
اما شکلگیری این سامانه از کجا آغاز شد؟ فرازمند میگوید: ایده اولیه از نیاز مؤسسه قرآنی طیبه نور مارلیک شکل گرفت؛ موسسه ای که به دنبال راهی برای استفاده از ظرفیتهای جدید فناوری در حوزه قرآن بود. مؤسسه از من خواست طرحی ارائه کنم که هم جدید باشد و هم بتواند فعالیتهای قرآنی را در این حوزه توسعه دهد. پیش از این بیشتر روی خود قرآن و موضوع نزول قرآن تحقیق میکردم، اما به این نتیجه رسیدیم که قرآن را در کنار یک چت مبتنی بر هوش مصنوعی قرار دهیم و این را به عنوان فاز اول کار پیش ببریم.»
به این ترتیب، هدف اصلی از همان ابتدا ساخت یک ابزار صرفاً نمایشی نبود؛ بلکه تلاش شد هوش مصنوعی در خدمت ایجاد مسیرهای جدید برای مطالعه و پژوهش قرآن قرار بگیرد.
هوش مصنوعی چطور درباره قرآن پاسخ میدهد؟
یکی از مهمترین پرسشها درباره چنین سامانهای، منبع پاسخهای آن است؛ اینکه هوش مصنوعی بر چه اساسی درباره آیات قرآن توضیح میدهد و چطور میتوان از صحت پاسخها مطمئن شد.
فرازمند در اینباره تأکید میکند که پاسخهای تفسیری سامانه بر اساس منابع مشخص تنظیم شدهاند: «ما چیزی از خودمان به هوش مصنوعی اضافه نکردهایم که خودش بیاید درباره آیات نظر بدهد. سامانه برای پاسخگویی در حوزه تفسیر بر اساس منابع مشخص تنظیم شده است.» به گفته او، در بخش تفسیری، از تفسیر نور حجتالاسلام محسن قرائتی و تفسیر آیتالله مکارم شیرازی استفاده شده است و سامانه بر مبنای این منابع پاسخگویی میکند.
البته توسعه این بخش همچنان نیازمند بررسی و ارزیابی است. هر محتوای جدیدی که قرار باشد به سامانه افزوده شود، باید از سوی متخصصان بررسی و اصطلاحاً «چکشکاری» شود تا امکان استفاده از آن در سامانه فراهم شود.
قرار نیست این سامانه فقط برای یک گروه سنی خاص ساخته شود. یک نوجوان یا حتی کودک نیز در صورت آشنایی با ابزارهای هوش مصنوعی میتواند از برخی قابلیتهای آن استفاده کند؛ با این حال، ساختار فعلی سامانه بیشتر برای قرآنپژوهی و دنبال کردن یک مسیر مطالعاتی طراحی شده است.
فرازمند درباره آینده این بخش نیز میگوید قرار است در فازهای بعدی، امکانات عمومیتر و بصریتری اضافه شود؛ از جمله ارائه برخی مفاهیم فلسفی و عرفانی در قالبهای قابل فهمتر و حتی استفاده از ساختارهای بصری برای توضیح مفاهیم.
فرازمند معتقد است نمیتوان سامانه را محصولی کاملاً تکمیلشده دانست؛ بهخصوص اینکه حوزه هوش مصنوعی قرآنی در یک سال گذشته با سرعت زیادی در حال توسعه بوده و محصولات مختلفی در این زمینه شکل گرفتهاند.
با این حال، برای مراحل بعدی ایدههای متعددی در نظر گرفته شده است؛ از جمله توسعه بخشهایی برای آشنایی با مکاتب فلسفی اسلامی. او توضیح میدهد: «برای فاز بعدی، در نظر داریم مکاتب فلسفی مانند مشاء، اشراق و حکمت متعالیه را دستهبندی کنیم تا کاربر بتواند درباره موضوعات مختلف هر مکتب با هوش مصنوعی وارد گفتوگو شود.» هدف این است که حتی کاربری که آشنایی چندانی با فلسفه و عرفان ندارد، بتواند از طریق دستهبندیهای ساده وارد موضوع شود و قدمبهقدم با مفاهیم آشنا شود.
از عرفان تا یک فضای سهبعدی
اما چشمانداز این پروژه حتی از این هم فراتر رفته است. فرازمند از ایده ایجاد یک فضای سهبعدی برای نمایش برخی مفاهیم قرآن سخن میگوید؛ فضایی که در صورت تأیید علمی و محتوایی، میتواند مفاهیمی مانند زمان، مکان و موجودیتها را در قالبی بصری نمایش دهد.
«اگر بتوانیم روایتها و آیات را از نظر محتوایی بهدقت بررسی و تأیید کنیم، میتوانیم در فازهای بعدی یک بخش سهبعدی ایجاد کنیم تا برخی مفاهیم با یک منطق صوری و ساده به مخاطب آموزش داده شود. هدف این است که ذهن قرآنپژوه برای تحلیل دقیقتر برخی مسائل آماده شود.»
البته او تأکید دارد که این موارد هنوز در حد ایده و برنامه توسعه قرار دارند و برای تبدیل شدن به یک قابلیت عملی، به بررسی و تأیید محتوایی نیاز دارند. یکی از نکات فنی این پروژه، شیوه توسعه آن است. به گفته مسئول فناوری اطلاعات مؤسسه طیبه نور مارلیک، این سامانه صرفاً با استفاده از قالبهای آماده طراحی نشده است:« ما نیامدیم فقط از سیستمهای آماده مثل وردپرس استفاده کنیم. نرمافزار را از صفر نوشتیم.»
او یکی از اهداف بلند مدت پروژه را نیز بومی سازی بخش سرویس هوش مصنوعی میداند به گونه ای که در آینده امکان اجرای این بخش روی سرورهای داخلی فراهم شود و وابستگی به سرویسهای خارجی کاهش پیدا کند.
رایگان برای کاربر، پرهزینه برای سازنده
استفاده از سامانه در شرایط فعلی برای کاربر هزینهای ندارد؛ اما توسعه و نگهداری آن برای سازندگان بدون هزینه نیست.
سرور و سرویسهای هوش مصنوعی هزینههایی دارند و افزایش هزینه خدمات و توکنهای هوش مصنوعی نیز فشار بیشتری به پروژه وارد کرده است.
فرازمند میگوید در حال حاضر هدف اصلی کسب درآمد از سامانه نبوده است: «ما الان بیشتر هزینه انجام میدهیم؛ هم هزینه سرور داریم و هم هزینه سرویس هوش مصنوعی. برای کاربر هیچ مبلغی برای استفاده از هوش مصنوعی دریافت نمیکنیم.»
البته در طراحی اولیه، این ایده وجود داشته که مؤسسات قرآنی نیز بتوانند از چنین سامانهای استفاده کنند و حتی از ظرفیتهای رسانهای و فروشگاهی آن برای ایجاد درآمد بهره ببرند؛ اما افزایش هزینههای فنی، توسعه این بخش را با چالشهایی مواجه کرده است.
نام این هوش مصنوعی نیز خود داستانی دارد. فرازمند میگوید انتخاب این نام تا حدی واکنشی به نمونههایی بوده که در خارج از کشور با استفاده از هوش مصنوعی و موضوعات دینی ساخته شدهاند و به گفته او، گاهی رویکردی تمسخرآمیز نسبت به مفاهیم دینی داشتهاند.
«ما میخواستیم محصولی در نقطه مقابل آن داشته باشیم؛ محصولی که نهتنها با مفاهیم دینی برخورد تمسخرآمیز نداشته باشد، بلکه به دنبال پیوند عمیقتر این مفاهیم با مسائل روز زندگی انسان باشد.»
برای سازندگان «مقدس»، هوش مصنوعی قرار نیست جایگزین قرآنپژوه یا استاد و مفسر شود؛ قرار است ابزاری باشد برای اینکه کاربر راحتتر سؤال بپرسد، مسیر مطالعهاش را دنبال کند و میان آیات، مفاهیم و پرسشهای واقعی زندگی ارتباط برقرار کند. شاید مهمترین بخش این تجربه همینجا باشد؛ جایی که قرآن از یک متن برای جستوجوی واژهها فراتر میرود و به نقطه آغاز یک گفتوگو تبدیل میشود؛ گفتوگویی که اگر درست طراحی، ارزیابی و هدایت شود، میتواند فناوری را نه در برابر مطالعه دینی، بلکه در خدمت عمیقتر شدن آن قرار دهد.
منبع: همشهری
