به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، محمدامین قاسمینیا، دانشجوی فوقدکتری هوش مصنوعی، در آیین رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی مؤسسه علم، تمدن و عرفان، به معرفی سامانه هوشمند «هدا» پرداخت و اظهار کرد: این سامانه با هدف تسهیل پژوهش در علوم اسلامی و فراهمکردن دسترسی هوشمند پژوهشگران به منابع دینی طراحی شده است.
وی با اشاره به چالشهای پژوهشگران علوم اسلامی در استفاده از ابزارهای موجود افزود: بخشی از ابزارهای فعلی صرفاً در حد کتابخانههای دیجیتال عمل میکنند و اگرچه دسترسی پژوهشگر را به متن کتابها آسان کردهاند، اما قابلیتهای کافی برای بازیابی هوشمند اطلاعات در اختیار کاربر قرار نمیدهند. قاسمینیا ادامه داد: برخی ابزارهای پیشرفتهتر نیز امکانات متعددی دارند، اما پیچیدگی استفاده از آنها افزایش پیدا میکند و برای بهرهگیری از ظرفیتهای کامل آنها، کاربر به تخصص ویژه نیاز دارد.
وی یکی دیگر از گزینههای مورد استفاده پژوهشگران را ابزارهای عمومی هوش مصنوعی دانست و گفت: این ابزارها نیز با چالشهایی مواجه هستند؛ از جمله اینکه آموزش آنها بر متون اسلامی محدود است و در مواردی نیز منابع شیعی به اندازه کافی در اختیارشان قرار نگرفته است. این پژوهشگر هوش مصنوعی تصریح کرد: مسئله مهم دیگر این است که مدلهای زبانی عمومی معمولاً دسترسی مستقیم و قابلاعتماد به منابع ندارند و ممکن است در پاسخ به پرسشهای تخصصی، مطالب ساختگی تولید کنند.
وی بیان کرد: مدلهای زبانی علاوه بر دانش موجود در متون، ساختار، لحن و شیوه ارجاعدهی آن متون را نیز یاد میگیرند؛ بنابراین ممکن است در شرایطی که اطلاعات دقیق یک روایت را نمیدانند، با استفاده از همان لحن و ساختار، روایتی شبیه به روایت واقعی تولید کنند؛ بهگونهای که حتی تشخیص تفاوت میان متن واقعی و ساختگی برای یک فرد متخصص نیز بدون مراجعه به منبع دشوار باشد. قاسمینیا با بیان اینکه «هدا» برای رفع این مشکل طراحی شده است، گفت: تلاش کردهایم یک واسط هوشمند میان کاربر و مجموعهای از ابزارهای تخصصی ایجاد کنیم؛
به این معنا که کاربر با زبان طبیعی و بدون نیاز به آشنایی با جزئیات فنی ابزارهای پژوهشی، پرسش خود را مطرح کند و سامانه بر اساس نیاز او، ابزار مناسب را انتخاب و استفاده کند. وی در تشریح تفاوت «هدا» با چتباتهای عمومی اظهار کرد: چتبات معمولی عمدتاً از دانش قبلی خود برای تولید پاسخ استفاده میکند، اما یک عامل هوشمند از دانش قبلی خود برای پیدا کردن پاسخ استفاده میکند.
قاسمینیا برای توضیح این تفاوت افزود: اگر فردی حجم زیادی از کتابها را مطالعه کرده باشد و بدون دسترسی به کتابها از او درباره یک مطلب یا نقل قول دقیق سؤال شود، ممکن است مطالب را با یکدیگر خلط کند؛ اما اگر همان فرد به کتابخانهای بزرگ و منظم دسترسی داشته باشد و بداند هر مطلب در کجا قرار دارد، میتواند به منابع مراجعه و پاسخ مستند ارائه کند. «هدی» نیز با همین رویکرد، پاسخ را از منابع بازیابی و سپس بر اساس آنها تولید میکند.
وی ادامه داد: در این سامانه، ابتدا پرسش کاربر با زبان طبیعی و تخصصی خودش فهم میشود، سپس سامانه تشخیص میدهد برای پاسخگویی به آن پرسش از کدام ابزارها باید استفاده شود و در چند مرحله به جستوجو، بازیابی و بررسی اطلاعات میپردازد. قاسمینیا بیان کرد: ممکن است این فرایند شامل ۳۰ یا ۴۰ مرحله جستوجو و بررسی باشد تا سامانه به این نتیجه برسد که اطلاعات کافی برای پاسخگویی به پرسش را در اختیار دارد.
وی با اشاره به پایگاههای اطلاعاتی مورد استفاده در «هدا» گفت: این سامانه به پایگاه جامع رجالی «سَقات» دسترسی دارد که اطلاعات رجالی موجود در منابع را در قالب گراف دانش ارائه میکند و بیش از ۱۲ ابزار زیرمجموعه آن برای جستوجو و بازیابی اطلاعات در اختیار سامانه قرار دارد. این دانشجوی فوقدکتری هوش مصنوعی افزود: «هدا» همچنین به پیکره حدیثی «رضوان» دسترسی دارد و میتواند در بیش از یک میلیون و ۲۴۰ هزار حدیث از منابع شیعه و اهلسنت جستوجوی معنایی انجام دهد؛
بهگونهای که علاوه بر الفاظ احادیث، معانی، خلاصهها و مشابهتهای لفظی، معنایی و مضمونی آنها نیز قابل جستوجو است. وی ادامه داد: کتابخانه «گنجینه» نیز یکی دیگر از منابع در اختیار این سامانه است که حدود ۱۹ هزار جلد کتاب را شامل میشود و امکان جستوجوی معنایی، فیلتر کردن کتابها بر اساس نویسنده یا عنوان و بررسی متن منابع را فراهم میکند. قاسمینیا با اشاره به قابلیت جستوجوی چندزبانه این سامانه اظهار کرد: از آنجا که جستوجو به صورت معنایی انجام میشود، تفاوتی ندارد که منبع به چه زبانی نوشته شده باشد؛
سامانه مفهوم را بازیابی میکند و پاسخ را نیز به زبان پرسش کاربر ارائه میدهد. وی از گردآوری مجموعه گستردهای از پرسش و پاسخهای دینی در این سامانه خبر داد و گفت: حدود ۳۱۴ هزار پرسش و پاسخ دینی که توسط متخصصان در پایگاههای مختلف پاسخ داده شده، در اختیار سامانه قرار گرفته و قابلیت جستوجوی معنایی نیز روی این مجموعه اعمال شده است. این پژوهشگر افزود: حدود ۲۷۵ هزار تقریر از دروس حوزوی نیز جمعآوری شده و قابلیت جستوجوی معنایی در آنها وجود دارد؛
بنابراین «هدی» میتواند برای پاسخ به یک پرسش، همزمان در منابع حدیثی، کتابها، پرسش و پاسخهای دینی و تقریرات دروس حوزوی جستوجو کند. وی با اشاره به قابلیت ارائه منابع و مستندات در پاسخهای سامانه تصریح کرد: کاربر میتواند روی هر منبع یا ارجاع کلیک کند و متن خام روایت، آدرس دقیق منبع، صفحه کتاب یا متن اصلی مطلب را مشاهده کند و در صورت نیاز مستقیماً به کتاب یا پایگاه اصلی مراجعه و صحت پاسخ را بررسی کند.
قاسمینیا گفت: «هدا» همچنین قابلیت تولید اینفوگرافی، نمودار و گرافهای چندلایه را دارد و میتواند موضوعات پیچیده و دارای دیدگاههای متعدد را به شکلی ارائه کند که کاربر با یک نگاه کلیت بحث، دیدگاهها و شروط هر دیدگاه را مشاهده کند و در صورت نیاز وارد جزئیات شود. وی از قابلیت تعامل مستمر سامانه با کاربر نیز خبر داد و افزود: سامانه میتواند ادامه پرسشهای کاربر را در ارتباط با پاسخ قبلی درک کند و متوجه شود که کاربر در حال تکمیل سؤال، اصلاح برداشت یا درخواست اطلاعات بیشتر است.
قاسمینیا ادامه داد: امکان ثبت نظر کاربر درباره پاسخها نیز در سامانه پیشبینی شده است تا بازخوردهای کاربران جمعآوری و در نسخههای بعدی برای ارتقای کیفیت پاسخها مورد استفاده قرار گیرد. وی بیان کرد: در صورتی که سامانه نتواند پاسخ مورد نیاز کاربر را در منابع موجود پیدا کند، موضوع به مدیران سامانه گزارش میشود تا ضمن بررسی مشکل، در صورت امکان مسیر جدیدی برای پاسخگویی طراحی شود.
قاسمینیا در پایان با اشاره به چشمانداز توسعه این سامانه اظهار کرد: «هدا» بخشی از یک پروژه بزرگتر با عنوان «سامانه مجتهد» است که ابزارهای دیگری نیز برای آن طراحی شده و در آینده به این مجموعه افزوده خواهد شد. وی افزود: هدف این است که یک مجتهد یا پژوهشگر علوم اسلامی بتواند صرفاً با طرح یک پرسش طبیعی و به زبان معمول خود، از مجموعهای گسترده از منابع و ابزارهای تخصصی استفاده کند و زمان خود را به جای صرف جستوجوی منابع، بیشتر برای تحلیل و استدلال اختصاص دهد.
منبع: رسانیوز
