جام جم آنلاین آذربایجان شرقی: آذربایجانشرقی در حالی یکی از قطبهای مهم اقتصادی و صنعتی شمالغرب کشور به شمار میرود که همزمان با مجموعهای از چالشهای زیستمحیطی مواجه است؛ چالشهایی که بخش قابل توجهی از آنها حاصل فشار فزاینده بر منابع طبیعی، تغییرات اقلیمی، الگوهای نامتوازن مصرف و توسعه فعالیتهای انسانی است. قرار گرفتن استان در حوضههای آبریز حساس، تمرکز جمعیت و صنایع در مناطق شهری، برخورداری از زیستبومهای ارزشمندی همچون جنگلهای ارسباران و دشتهای حاصلخیز، اهمیت مدیریت منابع طبیعی و رعایت ظرفیت برد اکولوژیک را دوچندان کرده است.
با این حال، کاهش منابع آب، فرسایش خاک، تخریب پوشش گیاهی، مدیریت نامناسب پسماند و آلودگی هوا، نشانههایی از افزایش فشار بر زیستبوم استان است. دریاچه ارومیه؛ هنوز تا احیا فاصله است دریاچه ارومیه همچنان یکی از مهمترین شاخصهای وضعیت شکننده محیطزیست در شمالغرب کشور محسوب میشود. کاهش بارندگی، تغییرات اقلیمی، مصرف بالای آب در بخش کشاورزی و مدیریت نامتوازن منابع آب طی سالهای گذشته، روند افت تراز دریاچه و تشدید فشار بر دشتهای پیرامونی را به یک چالش پایدار تبدیل کرده است.
اگرچه افزایش بارشها در مقاطعی موجب بهبود نسبی وضعیت دریاچه شده و شرایط آن را از وضعیت فوقبحرانی فاصله داده است، اما این بهبود به معنای پایان بحران نیست. بر اساس اظهارات کارشناسان، تراز فعلی دریاچه همچنان حدود چهار متر با تراز اکولوژیک فاصله دارد و همین موضوع نشان میدهد فرآیند احیا نیازمند تداوم اقدامات اساسی و بلندمدت است. در این میان، مدیریت مصرف آب در حوضه آبریز دریاچه ارومیه اهمیت ویژهای دارد؛
چرا که بخش کشاورزی بزرگترین مصرفکننده منابع آب در این حوضه است و اصلاح الگوی کشت، افزایش بهرهوری و کاهش مصرف آب میتواند نقش تعیینکنندهای در پایداری روند احیا داشته باشد. ارسباران؛ سرمایهای در معرض فشار در کنار بحران آب، جنگلها و مراتع ارسباران نیز با مجموعهای از تهدیدهای فزاینده مواجه هستند. چرای دام بیش از ظرفیت مراتع، قطع درختان، تغییر کاربری اراضی و آثار خشکسالی از جمله عواملی هستند که در سالهای اخیر فشار بر این زیستبوم ارزشمند را افزایش دادهاند.
آلودگی رودخانهها، فرسایش خاک، مدیریت نامناسب پسماند و آسیبپذیری اکوسیستمهای محلی در برابر تغییرات اقلیمی نیز بخشی از زنجیرهای است که تابآوری محیطزیستی استان را تحت تأثیر قرار داده است. از سوی دیگر، توسعه صنایع، افزایش مصرف انرژی و رشد ناوگان حملونقل شهری، بهویژه در تبریز و برخی شهرهای بزرگ استان، مسئله آلودگی هوا را به یکی از چالشهای مستمر محیطزیستی تبدیل کرده است؛ موضوعی که علاوه بر پیامدهای اکولوژیک، مستقیماً با سلامت عمومی و کیفیت زندگی شهروندان ارتباط دارد. توسعه صنعتی؛
ضرورت رعایت ظرفیت محیطزیست در چنین شرایطی، موضوع نحوه استقرار و توسعه صنایع در استان اهمیت بیشتری پیدا میکند. مدیرکل دفتر ارزیابی زیستمحیطی سازمان حفاظت محیط زیست در سفر اخیر خود به تبریز و در جریان بازدید از شهرکهای صنعتی استان، بر ضرورت ایجاد توازن میان توسعه صنعتی و الزامات محیطزیستی تأکید کرد. مرجان شاکری با بیان اینکه حمایت سازمان حفاظت محیط زیست از اشتغال و توسعه صنعتی قطعی است، گفت توسعه نباید سلامت شهروندان را به مخاطره بیندازد و مسیر توسعه استان باید با پیوستهای دقیق محیطزیستی همراه باشد.
وی با اشاره به بررسی میدانی وضعیت شهرکها و واحدهای صنعتی، افزود: راهکارهای عملیاتی برای رفع چالشهای استقرار صنایع در جنوبغرب و شرق تبریز مورد تأیید کارشناسان قرار گرفته است تا زمینه برای ایجاد تعادل میان صنعت و طبیعت در این قطب اقتصادی شمالغرب کشور فراهم شود. مدیرکل دفتر ارزیابی سازمان حفاظت محیط زیست همچنین بر ضرورت انطباق طرحهای توسعهای با توان اکولوژیک مناطق تأکید کرد و گفت توسعه شهرکهای صنعتی نباید فراتر از ظرفیت برد محیطی منطقه باشد.
به گفته شاکری، در جریان بازدیدهای میدانی، محدودههای پیشنهادی برای توسعه و ملاحظات مربوط به پهنهبندی با دقت بررسی میشود تا استقرار صنایع جدید تهدیدی برای سلامت اکوسیستمها و جوامع محلی ایجاد نکند. وی همچنین هماهنگی میان ستاد سازمان حفاظت محیط زیست و بدنه کارشناسی استانها را یکی از ارکان موفقیت در ارزیابی اثرات زیستمحیطی دانست و گفت در نشستهای مشترک، آخرین وضعیت پروندههای در دست بررسی، چالشهای نظارتی و راههای ارتقای کیفیت مستندات طرحها بررسی شده است تا فرآیند صدور مجوزها با دقت و سرعت بیشتری انجام شود.
خسارتهای محیطزیستی در حال مستندسازی است مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجانشرقی نیز با اشاره به آسیبهای واردشده به منابع آب و خاک در پی تنشهای اخیر منطقه، تخریب محیط زیست را یکی از پنهانترین و تلخترین پیامدهای درگیریها عنوان کرد. محمدحسین حسنزاده گفت: «انرژی پاک، مرهم زخم زمین» بهعنوان شعار امسال میتواند نقشه راهی برای حرکت به سمت توسعه پایدار باشد و استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، بهویژه انرژی خورشیدی، باید در مسیر تقویت پایههای توسعه پایدار کشور مورد توجه قرار گیرد.
وی همچنین با اشاره به اقدامات انجامشده پس از سفر معاون رئیسجمهور به تبریز، اظهار کرد: مستندسازی خسارتهای واردشده به واحدهای صنعتی و بخشهای زیستمحیطی در حال تکمیل است تا مطالبات مربوط به خسارتها و هزینههای بازسازی اقلیمی در سطوح بینالمللی پیگیری و تأمین شود. حسنزاده همچنین با اشاره به محدودیتهای مربوط به شعاع ۳۰ کیلومتری تبریز، از تدوین طرحهای کارشناسی در حوزه معدن و انرژی خبر داد و گفت این طرحها با هدف جلوگیری از فعالیتهای غیرفنی و سودجویانه در حوزه بازیافت و حرکت به سمت ایجاد صنایع سبز و مجاز تدوین شدهاند.
عبور از بحران با اصلاح الگوی توسعه بررسی مجموعه چالشهای زیستمحیطی آذربایجانشرقی نشان میدهد بخش مهمی از این مشکلات را نمیتوان صرفاً به رخدادهای مقطعی یا عوامل طبیعی نسبت داد. انباشت مشکلات ناشی از تغییرات اقلیمی، فشار بر منابع طبیعی، ضعف در مدیریت یکپارچه منابع و غلبه نگاه کوتاهمدت در بخشی از فرآیندهای توسعه، وضعیت کنونی را شکل داده است.
در چنین شرایطی، اصلاح الگوی کشت و کاهش سطح زیرکشت محصولات پرمصرف آب، توسعه حملونقل پاک و خروج تدریجی خودروهای فرسوده، افزایش اعتبارات حفاظتی برای ارسباران، کنترل چرای دام، ایجاد سامانههای جامع بازیافت و جلوگیری از دفن غیراصولی پسماند، الزام صنایع به پایش آنلاین پساب و حرکت به سمت مدیریت دادهمحور منابع آب از مهمترین راهکارهای پیشنهادی کارشناسان است. همچنین توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و استفاده از فناوریهای نوین برای افزایش بهرهوری منابع میتواند بخشی از فشار موجود بر محیطزیست استان را کاهش دهد.
آینده محیطزیست آذربایجانشرقی در نهایت به میزان موفقیت در ایجاد توازن میان توسعه اقتصادی و ظرفیتهای طبیعی آن وابسته است. استقرار صنایع متناسب با توان اکولوژیک، مدیریت پایدار منابع آب، حفاظت مؤثر از زیستبومهای حساس و تقویت نظارتهای محیطزیستی میتواند مسیر توسعه استان را از توسعه صرف به سمت توسعه پایدار و تابآور تغییر دهد. در غیر این صورت، تداوم فشار بر منابع طبیعی میتواند پیامدهایی همچون تشدید فرونشست زمین، کاهش تابآوری اکوسیستمها، افزایش آلودگی و شکلگیری مهاجرتهای زیستمحیطی را به همراه داشته باشد؛
پیامدهایی که هزینههای اقتصادی، اجتماعی و سلامت آن در آینده بهمراتب بیشتر از هزینه پیشگیری و اصلاح امروز خواهد بود.
منبع: جام جم آنلاین
