طرح مفهومی بریکس بین سالهای ۱۹۹۶ تا ۱۹۹۸ میلادی (۱۳۷۵ تا ۱۳۷۷) ریشه دواند و مبانی نظری و عملی این توسعه در آن زمان بهوضوح آشکار بود؛ زیربنای نظری را میتوان در دیدگاه یوگنی پریماکوف، وزیر خارجه وقت روسیه، یافت که یک مثلث استراتژیک اوراسیا متشکل از روسیه، هند و چین (ریک) را با هدف تنوعبخشی به سیاست خارجی روسیه و دور کردن آن از اتکای بیش از حد به کشورهای غربی پیشنهاد کرد. این ایده برای اولین بار در سفر رسمی او به هند در سال ۱۹۹۸ میلادی (۱۳۷۷) بیان شد.
در سال ۱۹۹۷ (۱۳۷۶)، روسیه و چین اعلامیه مشترک در مورد جهان چندقطبی و ایجاد نظم بینالمللی جدید را تصویب کردند. با این حال، به دلایل مختلف، مثلث استراتژیک پیشبینیشده نتوانست در دهه ۱۹۹۰ میلادی (دهه ۱۳۷۰) تحقق یابد. امروزه، هر سه کشور با موفقیت اختلافهای خود را کنار گذاشتهاند و نهتنها در بریکس، بلکه از سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۰)، از طریق چارچوب RIC، بهطور فعال با یکدیگر همکاری میکنند و به جنبههای نظامی، سیاسی و مسائل امنیتی میپردازند.
جلسه افتتاحیه وزرای امور خارجه BRIC پس از نشست مهمانان اجلاس G8 در سن پترزبورگ، که در جولای ۲۰۰۶ (تیر/مرداد ۱۳۸۵) برگزار شد، شکل گرفت، تنها چند ماه بعد، در سپتامبر همان سال (شهریور/مهر ۱۳۸۵)، چهار وزیر در حاشیه شصتویکمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل برای یک ناهار غیررسمی مشترک در نمایندگی دیپلماتیک برزیل در نیویورک -ابتکاری به ریاست سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه- دوباره گرد هم آمدند. در طول این جلسه، طرفین توافق کردند که همکاری چندجانبه بین کشورهای خود را تقویت کنند؛ به رسمیت شناختن منافع مشترک بین روسیه و پنج کشور دیگر BRICS بیشتر تقویت شد.
این گفتوگو راه را برای جلسه بعدی وزرای امور خارجه BRIC در سال ۲۰۰۷ میلادی (۱۳۸۶)، که در حاشیه شصتودومین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل برگزار شد، هموار کرد. در طول این گردهمایی، تصمیمی اساسی برای ایجاد یک سازوکار مشورتی در سطح معاون وزیر، همراه با تعاملات منظم بین نمایندگان دائم در سازمان ملل اتخاذ شد. اولین نشست جامع رؤسای سیاست خارجی کشورهای عضو بریکس در مه ۲۰۰۸ (اردیبهشت/خرداد ۱۳۸۷) در یکاترینبورگ برگزار شد که مکمل جلسه دیگری در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در سپتامبر همان سال (شهریور/مهر ۱۳۸۷) بود.
در اینجا، طرفین به مسائل مهمی مانند معماری مالی جهانی، بحران غذا، تغییرات اقلیمی و افزایش همکاری پرداختند. پس از نشست یکاترینبورگ، بیانیه مشترکی صادر شد که موضع واحد طرفین را در مورد مسائل کلیدی توسعه جهانی نشان میداد. این لحظه، نقطه عطف مهمی بود که تعهد کشورهای بریکس را نهتنها به همکاری اقتصادی، بلکه به همسویی سیاسی نیز نشان میداد و منعکسکننده دیدگاه مشترک در مورد بسیاری از مسائل مهم در دستور کار جهانی بود. از آن زمان، نشستهای وزرای امور خارجه به یک امر عادی تبدیل شده است؛
در نوامبر ۲۰۰۸ (آبان/آذر ۱۳۸۷)، نشستهای وزرای دارایی کشورهای عضو بریکس توسط برزیل آغاز شد و درست پیش از اجلاس گروه ۲۰ در سائوپائولو برگزار شد, متعاقباً، از رؤسای بانکهای مرکزی هر چهار کشور برای شرکت در این جلسه دعوت شد. در طول این جلسه افتتاحیه، وزرا و رؤسای بانکهای مرکزی به طیف وسیعی از مسائل فوری، از جمله تثبیت و تنظیم بازارهای مالی بینالمللی، تهدید حمایتگرایی (پروتکشنیسم) و اصلاح مؤسسات مالی بینالمللی پرداختند.
آنها همچنین بر توزیع مجدد سهمیههای صندوق بینالمللی پول (IMF) که برای بررسی در ژانویه ۲۰۱۱ میلادی (دی/بهمن ۱۳۸۹) تعیین شده بود، تخصیص حق برداشت ویژه، نقش ارزهای ذخیره و فعالسازی یک مدل درآمدی جدید تمرکز کردند. با اذعان به ضرورت هماهنگی در امور مالی و اقتصادی، این نشستها به یک برنامه منظم تبدیل شد که عمدتاً پیش از هر جلسه وزیران گروه بیست و در حاشیه نشستهای صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی برگزار میشد.
علاوه بر این، در آستانه اجلاس گروه هشت که در جولای ۲۰۰۸ میلادی (تیر/مرداد ۱۳۸۷) در تویاکوی ژاپن برگزار شد، رهبران BRIC اولین جلسه غیررسمی خود را برگزار کردند. روسیه همچنین رهبری یک گفتوگوی امنیتی را بر عهده داشت که اولین بار در مه ۲۰۰۹ (اردیبهشت/خرداد ۱۳۸۸) در مسکو برگزار شد. اولین اجلاس بریک در ژوئن ۲۰۰۹ میلادی (خرداد/تیر ۱۳۸۸) در یکاترینبورگ برگزار شد. در طول این رویداد، چندین سند کلیدی از جمله اعلامیه یکاترینبورگ و برنامه اقدام بریک به تصویب رسید.
پیوستن آفریقای جنوبی و تثبیت جایگاه بریکس در فوریه ۲۰۱۱ میلادی (بهمن/اسفند ۱۳۸۹)، آفریقای جنوبی به این گروه پیوست و بریک را به بریکس تبدیل کرد. این گسترش، تغییر قابلتوجهی در موقعیت جهانی این گروه ایجاد کرد. اگرچه اقتصاد آفریقای جنوبی در مقایسه با سایر کشورهای بریکس بهطور قابل توجهی کوچکتر بود، اما عضویت آن، این گروه را فراگیرتر و نمایندهتر کرد. بریکس شروع به تثبیت جایگاه خود بهعنوان معتبرترین و نمایندهترین گروه کشورهای در حال توسعه غیرغربی کرده است.
با گذشت زمان، همکاری بریکس گسترش یافته و حوزههای جدیدی مانند زیرساخت، انرژی و سرمایهگذاری را در بر گرفته است. بانک توسعه جدید (NDB) در سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۳)، بریکس «بانک توسعه جدید» (NDB) و «ترتیبات ذخیره مشروط» را تأسیس کرد. این ابتکارها، آغاز تلاشهای این گروه برای ایجاد جایگزینهایی برای سیستم اقتصادی جهانی تحت سلطه غرب بود. با گذشت زمان، این مأموریت به اولویت اصلی بریکس تبدیل شد و بهطور قابل توجهی گسترش یافت. فعالیتهای بانک توسعه جدید نیز بهطور قابلتوجهی تشدید شده است.
برای مثال، مرکز منطقهای آفریقا در بانک توسعه جدید (NDB) در سال ۲۰۱۸ (۱۳۹۷) در آفریقای جنوبی افتتاح شد و پس از آن مراکز مشابهی در برزیل، روسیه و هند به ترتیب در سالهای ۲۰۱۹، ۲۰۲۰ و ۲۰۲۲ (۱۳۹۸، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۱) افتتاح شدند. عضویت در NDB نیز افزایش یافته است، بهطوری که بنگلادش و امارات رسما در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰)، مصر در سال ۲۰۲۳ (۱۴۰۲) و اروگوئه در سال ۲۰۲۵ (۱۴۰۴) به آن ملحق شدند. گسترش بالقوه بریکس در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱)، تحت ریاست چین در بریکس، دستور کار را گسترش داد و شامل بحثهایی در مورد جذب اعضای جدید به گروه شد.
این تمرکز بر گسترش، منعکسکننده موفقیتهایی بود که بریکس در طول سالها به دست آورده بود و تغییر قابلتوجهی به سمت نظم جهانی چندقطبی ایجاد کرده بود. ظهور آنچه که «اکثریت جهانی» نامیده میشود -ائتلافی متنوع از کشورهای در حال توسعه غیرغربی با هدف اعمال حاکمیت خود و حمایت از یک سیستم حاکمیت جهانی عادلانهتر- نیروی محرکه این تغییر بوده است. تکامل بریکس بریکس یک سازمان بزرگ بیندولتی است که نماینده اقتصادهای نوظهور پیشرو مانند برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی است.
هدف سازمان بریکس ارتقای همکاری اقتصادی، تقویت صدای کشورهای جنوب جهانی و عمل به عنوان وزنه تعادل در برابر نهادهای جهانی به ریاست غرب است. بریکس در سالهای ۲۰۲۴-۲۰۲۵ (۱۴۰۲-۱۴۰۴) گسترش یافت و اکنون شامل اعضایی مانند مصر، اتیوپی، ایران، عربستان، امارات و اندونزی است. بریکس مانند سازمان ملل دفتر مرکزی اصلی ندارد، اما نهاد اصلی آن، بانک توسعه جدید (NDB)، در شانگهای چین مستقر است.
سازمان بریکس که در ابتدا شامل برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی بود، برای افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی، ارتقای همکاری اقتصادی و عمل بهعنوان وزنه تعادل در برابر نهادهای تحت سلطه غرب طراحی شده است. بریکس بیش از ۴۰ درصد از جمعیت جهان و ۳۷ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی را تشکیل میدهد و هدف آن تغییر حکومت جهانی به سمت چندقطبی است؛ بریکس با پیوستن اعضای جدید مصر، اتیوپی، ایران، امارات و اندونزی بهعنوان اعضای کامل پس از دورههای گسترش در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ (۱۴۰۲ و ۱۴۰۴)، بهطور قابل توجهی گسترش یافته است.
منبع: خبرگزاری میزان
