اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه در پیامی در شبکه ایکس به مناسبت سالروز شروع جنگ جهانی دوم در اول سپتامبر ۱۹۳۹ نوشت: اول سپتامبر مصادف با هشتاد و هفتمین سالگرد آغاز جنگ جهانی دوم است. جنگ در سال ۱۹۳۹ ناگهان آغاز نشد؛ مدتها پیش از آن که نخستین گلوله شلیک شود، تجاوز به امری عادی بدل شده بود، مرزها با زور جابهجا میشدند و قدرتهای بزرگ هرگاه نقض هنجارهای بینالمللی با منافعشان گره میخورد، یا سکوت میکردند یا برای آن توجیه میتراشیدند؛ از این منظر، جنگ نه با شلیک گلوله، بلکه از زمانی آغاز شد که «استثناها» بهتدریج جای «قواعد» را گرفتند.
هشتادوهفت سال بعد، اروپا و جهان همچنان با مشکلی آشنا روبهرو هستند؛ اروپا از «نظم مبتنی بر قواعد» سخن میگوید، اما اعتبار این نظم به این بستگی دارد که آیا قواعد آن برای همه به یکسان اجرا میشوند یا نه؛ برای دوستان و دشمنان، قدرتهای بزرگ و کشورهای کوچک، به یک اندازه؛ ایالات متحده، با وجود نقش تاریخی خود در شکلگیری نظم بینالمللی پس از ۱۹۴۵، بارها نشان داده است که هرگاه منافعش در میان باشد، حاضر است همین قواعد را کنار بگذارد؛ وقتی قانون بهصورت گزینشی اجرا شود، نمیتوان انتظار داشت دیگران نظم بینالمللی را جدی بگیرند.
آیا جهان درسهای سال ۱۹۳۹ را آموخته است؟ پاسخ چندان اطمینانبخش نیست؛ کافی است به موارد نقض حقوق بینالملل از سوی خود ایالات متحده و استفاده ابزاری آن از نظم بینالمللی نگاه کنیم؛ حاکمیت کشورها بهطور مکرر نادیده گرفته میشود، استانداردهای دوگانه فراگیرند و ملاحظات ژئوپلیتیکی همچنان اصول بنیادین سازمان ملل متحد را به حاشیه میرانند؛ با این حال، شاید بزرگترین خطر نه در خودِ نقض قانون، بلکه در «عادیشدن» آن نهفته باشد.
باربارا تاکمن در کتاب «سیرنابخردی: از تروآ تا ویتنام» بررسی میکند که چگونه تصمیمگیرندگان ممکن است چنان به پیشفرضهای خود وابسته شوند که از دیدن واقعیتهای متناقض با آنها بازبمانند؛ مفهوم «ذهنیت جموداندیش» نزد او به گرایشی اشاره دارد که در آن افراد شرایط را بر اساس پیشفرضهای ازپیشساخته ارزیابی میکنند و شواهد مخالف را نادیده میگیرند؛ از نظر تاکمن، حماقت اساسا به معنای دنبال کردن سیاستهایی برخلاف منافع خود، با وجود در دسترس بودن گزینههای عملی و امکانپذیر است.
بیشتر بخوانید: عراقچی خطاب به گوترش: ناامنی تنگه هرمز نتیجه مستقیم قانونشکنی و تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی است عراقچی: وضعیت کنونی در روابط بینالملل متاثر از سیطره فزاینده قانون شکنی برخی قدرتها است
منبع: خبرگزاری میزان
