به گزارش تجارت نیوز، فارین پالسی با انتشار یادداشتی نوشت: ساعت شنی آتشبس شکننده تجاری میان آمریکا و چین در حال خالی شدن است و این وضعیت، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، را بیش از پیش برای رهایی کامل از وابستگی به عناصر نادر خاکی چین تحت فشار قرار داده است.
کمتر قدرتی در جهان به اندازه ژاپن میتواند این احساس را در واشنگتن درک کند. ژاپن پیشتر در جایگاه کنونی آمریکا قرار داشته. چین در سال ۲۰۱۰، در پی بروز اختلافهای ژئوپلیتیک، جهان را غافلگیر و صادرات عناصر نادر خاکی به ژاپن را متوقف کرد؛ اقدامی که در توکیو زنگ خطر آسیبپذیری زنجیره تامین را به صدا درآورد.
۱۶ سال بعد، ژاپن غالبا به عنوان کشوری معرفی میشود که بیش از هر کشور دیگری توانسته وابستگی خود به عناصر نادر خاکی چین را کاهش دهد. با این حال، این کشور هنوز از خطر رهایی نیافته است.
تکرار نسخه ژاپن برای آمریکا؟
پکن ظاهرا در واکنش به اظهارات سال گذشته سانائه تاکائیچی، نخستوزیر ژاپن، درباره تایوان، بار دیگر از قدرت خود بر زنجیرههای تامین جهت اعمال فشار بر ژاپن استفاده کرده است. این فشار همچنان ادامه دارد. دادههای گمرکی که ماه گذشته منتشر شد، نشان داد چین در ماه ژوئن نیز جریان صادرات برخی از عناصر نادر خاکی کلیدی به ژاپن را محدود کرده؛ اقدامی که شرکتها و تولیدکنندگان ژاپنی را با مشکلات جدی مواجه کرده است.
اکنون که واشنگتن در مسیر توکیو گام برمیدارد، تجربه ژاپن تصویری روشن از دشواری رهایی از اهرم فشار پکن ارائه میکند؛ تجربهای که میتواند برای سیاستگذاران آمریکایی درسهای مهمی داشته باشد.
گراسلین باسکاران، اقتصاددان فعال در حوزه معدن در مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی (CSIS)، در این باره گفت: «ژاپن یک هشدار است».
به نوشته فارین پالسی یکی از قدرتمندترین ابزارهای چین در عرصه تجارت، سلطه این کشور بر زنجیرههای تامین جهانی عناصر نادر خاکی است؛ عناصری که پایه و اساس فناوریهای قدرتمندی از جنگندههای نظامی گرفته تا توربینهای بادی را تشکیل میدهند.
چین حدود ۸۵ درصد از ظرفیت فرآوری عناصر نادر خاکی و ۹۲ درصد از تولید آهنرباهای مبتنی بر این عناصر را در اختیار دارد. این سلطه در مورد فرآوری صنعتی گروهی از عناصر موسوم به «عناصر نادر خاکی سنگین» حتی بیشتر است؛ حوزهای که به چین اهرم فشار قابلتوجهی بر سایر کشورها میدهد.
این موضوع در سال ۲۰۱۰ بهوضوح آشکار شد؛ زمانی که چین برای مدتی کوتاه صادرات عناصر نادر خاکی به ژاپن را متوقف کرد. توکیو که از این اقدام نگران شده بود، برنامهای گسترده برای کاهش آسیبپذیری زنجیره تامین خود به اجرا گذاشت. ایجاد ذخایر راهبردی و موجودیهای احتیاطی، اختصاص منابع مالی هنگفت به این بخش و توسعه همکاریهای دولت و بخش خصوصی و قراردادهای خرید بلندمدت، از جمله اقدامات ژاپن بود.
اهرم قدرتمند اژدهای زرد
تلاشهای توکیو مرزهای ژاپن را نیز پشت سر گذاشت. این کشور صدها میلیون دلار در شرکت استرالیایی «لایناس» سرمایهگذاری کرد؛ شرکتی که اخیرا به نخستین تولیدکننده موفق عناصر نادر خاکی سنگین در خارج از چین تبدیل شده است. خودروسازان ژاپنی نیز به خارج از کشور روی آوردند و مجموعهای از توافقها برای تامین عناصر نادر خاکی با کشورهایی از کانادا تا استرالیا منعقد کردند.
میرِیا سولیس، کارشناس سیاست اقتصادی خارجی ژاپن فعال در موسسه بروکینگز، در این باره مدعی است: «ژاپن این مسئله را یک راهبرد شبکهای میداند؛ یعنی نمیتوان این معما را بهتنهایی حل کرد.».
تا سال ۲۰۱۸، ژاپن وابستگی خود به واردات عناصر نادر خاکی از چین را به حدود ۵۸ درصد کاهش داد. با این حال، بر اساس گزارش شورای روابط خارجی اروپا که باسکاران نیز در تهیه آن مشارکت داشته، ژاپن همچنان بزرگترین واردکننده فلزات نادر خاکی در جهان است.
حتی با وجود کاهش وابستگی توکیو به پکن، ژاپن همچنان مقادیر قابلتوجهی از فلزات نادر خاکی را از کشورهایی وارد میکند که صنایع آنها ارتباط عمیقی با چین دارند؛ از جمله ویتنام.
نتیجهگیری این گزارش صریح است: «این ادعا که ژاپن با موفقیت زنجیرههای تامین عناصر نادر خاکی خود را از ریسک خارج کرده و وابستگی به چین را کاهش داده است، گمراهکننده است».
این واقعیت پس از آن بیش از پیش آشکار شد که چین در سال ۲۰۲۵ محدودیتهای گستردهای بر صادرات برخی عناصر نادر خاکی و آهنرباها اعمال کرد. در پی این محدودیتها، برخی خودروسازان ژاپنی ناچار شدند تولید خود را متوقف کنند.
جین ناکانو، کارشناس امنیت انرژی در شورای روابط خارجی اروپا، معتقد است که دسترسی به عناصر نادر خاکی همچنان «بزرگترین نقطه آسیبپذیری ژاپن» است.
به گفته تام مورنهوت، مدیر ابتکار مواد معدنی حیاتی در مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا نیز ژاپن برای تامین عناصر نادر خاکی سنگین با دشواری ویژهای روبهرو است؛ عناصری که یافتن و جداسازی آنها پیچیدهتر است.
فشار بر شرکتهای ژاپنی
عناصر نادر خاکی در طبیعت معمولا بهصورت درهمتنیده با یکدیگر یافت میشوند و از نظر شیمیایی نیز شباهت زیادی به هم دارند. بنابراین برای جداسازی و استخراج هر عنصر بهصورت مستقل، فرآیندهای پیچیده جداسازی شیمیایی لازم است؛ فرآیندی که خود با ریسکهای زیستمحیطی همراه است.
مورنهوت درباره عناصر نادر خاکی سنگین و بهطور مشخص «دیسپروزیم» گفت: «در مورد این عنصر، ژاپن همچنان تا حد زیادی به چین وابسته است. ژاپن در زمینه تنوعبخشی، تقریبا همه اقدامات را بهدرستی انجام داده، اما همین موضوع نشان میدهد که تحقق نتایج واقعی در میدان تا چه اندازه زمانبر است».
پکن نیز از همین نقطه ضعف به نفع خود استفاده کرده است. تنشها میان دو کشور در نوامبر گذشته، پس از آن افزایش یافت که تاکائیچی اعلام کرد محاصره یا تصرف احتمالی تایوان میتواند «وضعیتی تهدیدکننده موجودیت ژاپن» تلقی شود و در نتیجه، زمینه را برای اقدام نظامی ژاپن فراهم کند. چند ماه بعد، چین صادرات عناصر نادر خاکی و آهنربا به ژاپن را محدود کرد.
برای شرکتهای ژاپنی، این فشار مستمر هزینهبر بوده است. هرچند ذخایر و موجودیهای احتیاطی توانستهاند بخشی از شوک را جذب کنند، ماهها اختلال در تامین، فشار قابلتوجهی بر شرکتها وارد کرده؛ تا جایی که دولت ترامپ، بنا بر گزارشها، در ماه ژوئن از پکن خواست صادرات عناصر نادر خاکی به ژاپن را از سر بگیرد؛ درخواستی که چین نپذیرفت.
مورنهوت مدعی است بسیاری از شرکتها وارد «مرحله آمادهباش کامل برای شرایط اضطراری» شدهاند. برای نمونه، شرکت «شین-اتسو»، یکی از تولیدکنندگان بزرگ آهنربا در ژاپن، بنا بر گزارشها پذیرش سفارشهای جدید برای آهنرباهای حاوی دیسپروزیم را متوقف کرده و اعلام کرده است که قصد دارد یک تاسیسات جدید پالایش احداث کند.
خودروساز ژاپنی «میتسوبیشی» نیز بنا بر گزارشها تنها به اندازهای ذخایر عناصر نادر خاکی در اختیار دارد که نیاز آن را تا اواسط سال ۲۰۲۶ تامین کند. این شرکت اخیرا با شرکت آمریکایی «ریالمنت تکنولوژیز» برای توسعه مشترک زنجیره تامین مواد معدنی حیاتی همکاری کرده است.
شرکتهای بیشتری نیز نسبت به وضعیت موجود هشدار دادهاند. بر اساس گزارش رویترز، از میان ۲۰۰ گزارش ارائهشده به بورس توکیو در ماههای مه و ژوئن که در آنها به عناصر نادر خاکی اشاره شده بود، بیش از دو سوم شرکتها هشدار داده بودند که کنترلهای صادراتی چین تاثیر منفی بر فعالیت آنها داشته یا ممکن است در آینده چنین اثری داشته باشد.
در این میان دولت ژاپن نیز تلاشهای خود را در سطح جهانی افزایش داده است. تاکائیچی اخیرا پیشنهادی را در گروه هفت مطرح کرده که بر همکاری اعضا برای ایجاد ذخایر مشترک مواد معدنی حیاتی و مقابله هماهنگ با چین تمرکز دارد.
توکیو همچنین بیش از گذشته به اعماق دریا چشم دوخته و در حال بررسی برنامههای بلندپروازانهای برای همکاری با آمریکا بهمنظور استخراج عناصر نادر خاکی از بستر عمیق دریاهاست.با وجود تمام این تلاشها، آزمون واقعی ممکن است این باشد که شرکتهای ژاپنی تا چه مدت میتوانند فشار مستمر چین را تحمل کنند.
سولیس در این باره گفت: «بار دیگر این پرسش مطرح است که آنها تا چه زمانی میتوانند این وضعیت را تحمل کنند و پاسخ آن روشن نیست».
تجربه ژاپن میتواند هشداری برای واشنگتن باشد؛ آن هم در شرایطی که دولت آمریکا مسیر خود را برای رهایی از وابستگی به عناصر نادر خاکی چین آغاز کرده است.
پس از آنکه دولت ترامپ در سال ۲۰۲۵ تعرفههای سنگینی بر بخش بزرگی از اقتصاد جهان وضع کرد، چین نیز در واکنش، از جمله محدودیتهایی بر صادرات عناصر نادر خاکی اعمال کرد. پس از چند دور تشدید تنش و مذاکرات تجاری در سطح بالا، دو طرف سرانجام بر سر یک آتشبس تجاری یکساله توافق کردند که بر اساس آن، پکن بهطور موقت محدودیتهای صادراتی عناصر نادر خاکی را تعلیق کرد.
این آتشبس قرار است در ماه نوامبر منقضی شود. همچنین انتظار میرود ترامپ و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در ماه سپتامبر در آمریکا دیدار کنند.با نزدیک شدن به هر دو موعد، موضوع عناصر نادر خاکی به یکی از دغدغههای اصلی مقامهای آمریکایی تبدیل شده است. مقامهای واشنگتن در نشست ماه ژوئیه با همتایان چینی خود نیز این موضوع را در کانون مذاکرات قرار دادند.اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «در جریان گفتوگوها تاکید کردم که انتظار داریم پکن به تعهدات خود در زمینه عناصر نادر خاکی و محصولات کشاورزی آمریکا بهطور کامل عمل کند».
امنیت مواد معدنی حیاتی به یکی از اولویتهای اصلی دولت ترامپ، چه در داخل آمریکا و چه در عرصه بینالمللی، تبدیل شده است. واشنگتن، در کنار سایر اقدامات، به تولیدکنندگان آمریکایی دستور داده تا پایان سال جاری میلادی تامین عناصر نادر خاکی، آهنرباها و برخی دیگر از مواد معدنی منتخب از چین را متوقف کنند؛ هرچند هنوز مشخص نیست صنایع آمریکا بتوانند این ضربالاجل را رعایت کنند.
کاخ سفید برای ایجاد زنجیرههای تامین جدید، مجموعهای از سیاستها را در پیش گرفته: خرید سهام شرکتهای معدنی، افزایش حمایت فدرال از این بخش، امضای توافقهای خارجی از جمله با ژاپن، اختصاص ۱۲ میلیارد دلار برای ایجاد ذخایر راهبردی، پیشنهاد تشکیل یک بلوک جهانی تجارت مواد معدنی و تلاش برای اعمال فشار بر کشورهای دیگر بهمنظور تامین مواد معدنی.
این کارزار در ماه جاری میلادی وارد مرحله تازهای شد و دولت آمریکا ۳ میلیارد دلار سرمایهگذاری جدید را برای افزایش تولید داخلی و تقویت مدارس و مراکز آموزشی حوزه معدن اختصاص داد. ترامپ در اوایل ماه اوت اعلام کرد: «ما جایگاه شایسته آمریکا بهعنوان ابرقدرت جهان در حوزه مواد معدنی را پس میگیریم».اما اگر تجربه ژاپن معیار قرار گیرد، تحقق چنین هدفی در کوتاهمدت امکانپذیر نخواهد بود.
منبع: تجارت نیوز
