به گزارش گروه رسانهای شرق،
فروپاشی فاجعهبار یخچال طبیعی و جریان انبوه کوه و یخ گل واریزه در ۲۶ اوت ۲۰۲۶ (۴ شهریور ۱۴۰۵) در امتداد مرز نپال و تبت چین با اثر بر سامانههای رودخانهای فاجعهای آبشاری کرایوسفری -یخ کره- موجب کشتهشدن بیش از ۷۵۰ نفر و حداقل سه هزار مفقود تا صبح روز یکشنبه شده است.
یک بخش یخچالی پایینتر در ارتفاع تقریبا ۵۲۰۰متری حدود ۱۲۰۰ متر به صورت عمودی سقوط کرد. این ضربه، سنگ بستر و آوار زیرین را جدا کرده و بهمنی از سنگ یخی ایجاد کرد. بررسیهای اولیه نشان میدهد این ضربه احتمالا یک بازده لرزهای -زلزله غیرزمینساختی- با بزرگای ۵.۲ ایجاد کرده است. جریانهای رودخانهای موسمی یک جریان آوار متراکم و با سرعت بالا را تشکیل داد. گرمایش جهانی و ذوب سریع یخ تنش حرارتی و نازکشدن یخ در شرایطی است که میانگین دمای سطح در هندوکش هیمالایا سریعتر از میانگین جهانی افزایش مییابد.
ازدستدادن جرم یخچالی در دهههای اخیر به طور قابل توجهی سرعت گرفته و با نازکشدن و عقبنشینی یخچالها، با ازدستدادن حجم و فرم یخچال، توده یخ نگهدارنده دیوارههای شیبدار دره از بین میرود. تصاویر ماهوارهای قبل از رویداد، ذوب سریع برف را در 24 ساعت قبل از واقعه نشان میدهد. نفوذ آب ذوبشده به شکافهای زیرین، فشارهای آب منفذی داخلی بالایی ایجاد کرده که اصطکاک را در بستر یخچال کاهش داده و باعث جداشدن توده شده است.
تخریب پایایخبندان -پرمافراست، لایه دائما یخزده- در ارتفاعات بالا با ازدستدادن «چسب» ژئوتکنیکی به ازدسترفتن اتصالات روی دیوارههای سنگی شیبدار انجامید. دستکاری انسانی در درههای هیمالایا از عوامل مهم گسترش تخریب در حادثه اخیر ۲۶ اوت بود. فعالیتهای انسانی با ساختوساز تأسیسات و امکانات حملونقل و گردشگری و سدسازی در کف درهها باعث جداشدن یخچالهای طبیعی در ارتفاعات بالا نمیشود، ولی تخریب را تشدید کرده و دینامیک دره را تغییر دادهاند.
گسترش سریع پروژههای برقابی رودخانهای در کانالهای شیبدار در رودخانههای بوتکوشی و تریشولی مورفولوژی رودخانه محلی را تغییر داده و آسیبپذیریها را بیشتر کرده است. سدسازی، کانالکشی و حفاریهای سنگین، ظرفیت حمل رسوب طبیعی رودخانهها را تغییر داده است. تغییرات کاربری زمین، انفجار کنار جاده و برشهای شیبدار برای کریدورهای حملونقل از هیمالیا، مسیرهای زهکشی طبیعی را مختل، دامنههای درههای پایینتر را بیثبات کرده و حجم کل رسوب قابل جابهجایی را هنگام برخورد موج افزایش داده است.
گسترش سکونتگاهها در دشتهای سیلابی، مراکز گردشگری و پستهای مرزی در مناطق آبرفتی پرخطر، رویدادهای جریان طبیعی را به سوانح فاجعهبار اجتماعی-اقتصادی تبدیل میکند. سامانههای هشدار اولیه هیدرولوژیکی سنتی هنگام فروپاشی ناگهانی یخرفتها از کار میافتند، زیرا به دستگاههای اندازهگیری باران یا حسگرهای سطح آب رودخانه در پاییندست متکی هستند. پایش ماهوارهای یخچالهای با شیب بالا، سرعت جابهجایی سطحی فزاینده -خزش- را هفتهها قبل از فروپاشی فاجعهبار شناسایی میکند.
حسگرهای صوتی با فرکانس پایین، شکستگی یخ، ریزش سنگ و تغییرات فشار هوا ناشی از حرکات تودهای بزرگ را بلافاصله پس از شکست تشخیص و اعلان جداشدن را در زمان واقعی ارائه میدهند. لرزهسنجهای با چگالی بالا، سیگنالهای لرزهای متمایز از لرزههای زمینساختی، پریود بلند و تولیدشده توسط شکستگی یخچالی را ثبت میکنند. از آنجا که بهمنهای یخی-سنگی اغلب رودخانههای مرتفع را مسدود میکنند، باعث ایجاد آببندهای کوتاهمدت میشوند که متعاقبا میشکنند.
حسگرهای ارتعاش زمین که در دیوارههای دره تعبیه شدهاند، فرکانس لرزهای یک جریان دوغاب سنگین یا جریان واریزه بسیار متمرکز را قبل از رسیدن به کف دره تشخیص میدهند. آژیرهای خودکار و پخش پیامک پویا سامانههای خودکار آژیرهای دره با دسیبل بالا و هشدارهای پخش سلولی منطقهای را بدون نیاز به مداخله دستی انسان فعال میکنند. نپال مدتها قبل از ۲۶ اوت ۲۰۲۶ تعدادی سامانه هشدار اولیه داشت. این سامانه ها از روشهای ساده و مبتنی بر جامعه به شبکههای پیشرفتهتر از نظر فناوری تبدیل شدهاند.
در سیل فاجعهبار در ۲۶ اوت ۲۰۲۶ مشخص شد این سامانهها هنوز با چالشهای بزرگی، بهویژه در پیشبینی رویدادهای ناگهانی و بالادست، مواجه هستند. کار رسمی هشدار اولیه سیل در اوایل دهه ۲۰۰۰ آغاز شد که در ابتدا به سامانههای دستی «تماشا و هشدار» متکی بود که در آن ناظران سطح رودخانه را از برجها رصد و هشدارها را از طریق میکروفن یا آژیر پخش میکردند. در سال ۲۰۰۸ این سامانه با شروع جمعآوری و انتقال خودکار دادههای بارندگی و سطح رودخانه، گامی بزرگ در زمینه فناوری برداشت.
در ۲۰۱۶ وزارت هیدرولوژی و هواشناسی خدمات پیشبینی و هشدار پیشهنگام سیل مبتنی بر جامعه را معرفی کرد. همچنین در این سال، نپال به چهارمین کشور جهان تبدیل شد که دارای سامانه ابتدایی هشدار پیشهنگام زلزله شد که با همکاری چین توسعه یافته بود. در سال ۲۰۱۸ دامنه این سامانه گسترش یافت و از طریق سامانه هدایت سیل ناگهانی جنوب آسیا، سیلهای ناگهانی در شاخههای کوچکتر رودخانه را نیز شامل شد. تا سال ۲۰۲۶، زیرساخت هشدار زودهنگام نپال شامل چندین مؤلفه کلیدی است.
سامانه هشدار پیشهنگام چندمخاطرهای از تشخیص، نظارت و پیشبینی در زمان واقعی برای ارسال هشدار به جمعیتهای در معرض خطر استفاده میکند. نپال حدود ۲۰۰ آژیر در امتداد رودخانههای اصلی نصب کرده بود و جوامع را به طور فعال در تلاشهای هشدار مشارکت میدهد. این شبکه شامل ایستگاههای هواشناسی خودکار، حسگرهای سیل، واحدهای جمعآوری داده و دریافت دادههای ماهوارهای است. هشدارها از طریق ابزارهای مختلف، از جمله پیامک، رسانههای اجتماعی، رادیو، تلویزیون و ایمیل منتشر شدند.
یک سامانه هشدار اولیه فرامرزی چین و نپال برای نظارت بر سیلهای ناشی از طغیان دریاچه یخچالی هیمالایا ایجاد شد که طبق گزارشها در سالهای قبل هفت هشدار موفق صادر کرده بود. با وجود این پیشرفتها، این سامانهها نقاط ضعف مهمی داشتند که سیل ۲۰۲۶ آنها را آشکار کرد. بسیاری از سامانهها در تشخیص سیل پس از ورود به رودخانه تحت نظارت، بهتر از شناسایی خطر کوهستانی مانند فروپاشی یخچال طبیعی که باعث آن شده بود، عمل کرده بودند. در سیل آگوست ۲۰۲۶، حداقل چهار ایستگاه نظارتی توسط همان سیلی که قرار بود ردیابی کنند، از بین رفتند.
سیل اوت ۲۰۲۶ در اثر یک بهمن ناگهانی و مرتفع یخی-سنگی که قبل از آن بارندگی شدید رخ نداده بود، رخ داد و پیشبینی آن را برای سامانههای موجود که بهشدت به دادههای هیدرولوژیکی و هواشناسی متکی بودند، تقریبا غیرممکن کرد. بنابراین ابعاد و نوع فاجعه موجب ناکارآمدی سامانه موجود هشدار پیشهنگام نپال شد.
منبع: شبکه شرق
