09 شهریور 1405 – 09:01
بافتهای تاریخی این روزها با فرسودگی و تخریب گسترده دستوپنجه نرم میکند که با زلزله فاجعه خواهد آفرید.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از زنجان، استان زنجان 955 اثر تاریخی، طبیعی و ناملموس دارد که حفظ آن برای آیندگان و مرمتهای اصولی اهمیت ویژهای در حوزه گردشگری، باستانشناسی، هویت فرهنگی و سایر موارد دارد و در واقع استان با برخورداری از صدها اثر تاریخی، طبیعی و ناملموس، یکی از کانونهای مهم هویت فرهنگی در شمالغرب ایران بهشمار میرود؛ گنجینهای که از بازارها و مساجد تاریخی تا خانههای اعیانی و بناهای صنعتی را در برمیگیرد و هر یک بخشی از حافظه جمعی این سرزمین را روایت میکنند.
با این حال، چگونگی حفاظت و مرمت این آثار، همواره محل بحث و مناقشه میان کارشناسان، مدیران و دلسوزان فرهنگی بوده است؛ بهویژه در شرایطی که فرسودگی بافتهای تاریخی، کمبود منابع و برداشتهای متفاوت از اصول مرمت، آینده این سرمایههای ملی را با چالشهایی جدی روبهرو کرده است.
در همین راستا، خبرگزاری تسنیم در گفتوگویی تفصیلی با دکتر هوشنگ ثبوتی، معمار و باستانشناس زنجانی و از چهرههای باسابقه حوزه مرمت، به بررسی وضعیت حفاظت و مرمت بناهای تاریخی استان پرداخته است؛ گفتوگویی که ضمن تبیین مبانی نظری مرمت، به نقد عملکردها، بیان تجربههای نوآورانه و ارائه هشدارهایی درباره آینده برخی بافتهای تاریخی میپردازد.
دکتر هوشنگ ثبوتی که دانشجویان دانشگاههای زنجان، قزوین و تهران از تدریس این استاد بهرهمند شدند، سالیان متمادی به انجام کار مرمت حرفهای پرداخته و اکثریت قریب به اتفاق بناهای تاریخی استان زنجان به تعداد 57 اثر، در تهران 9 اثر و در استان قزوین به تعداد دو اثر را مورد مرمت قرار داده است.
تسنیم: ابتدا توضیح مختصری در خصوص اهمیت آثار و بناهای تاریخی و نقش آنها در توسعه و ارتقای فرهنگ، هنر، تاریخ، تمدن و مقولات متعددی از این باب و لزوم حفظ و مرمت آنها ارائه بفرمایید.
اساساً و در کلیات، مسئله حفاظت و مرمت آثار و بناهای تاریخی را میتوان درسه بخش عمده مورد مداقه قرار داد.در بخش نخست، آثار و بناها به عنوان ثروتهای غیرمنقول ملی نگریسته میشود که در چرخه زندگی، دارای عملکرد و کاربردی مشخص و حفاظت از آنها لازم است. در بخش دوم مسئله بسیار پیچیده و حساس است و در این نگاه، بناها و آثار علاوه بر دارا بودن ارزشهای اقتصادی و ثروتهای ملی، مفاهیم والاتری را مورد بحث قرار میدهد.
در این نگرش مسئله نمایش دادن ارزشهای فرهنگی، طرح تمدنهای ملی، اشاعه افکار مذهبی، طرح فرهنگ قومی، بزرگداشت خاطرهها و افتخارات ملی، طرح آرمانها، ارزشها، ایدهآل فکری، مذهبی، تداوم دادن سنتهای فرهنگی، هنری، معماری و مقولات متعددی از این باب را لحاظ میکند.
در این بخش موضوع و مسئله مرمت نه تنها با بنا بهطور تجریدی ارتباط بر قرار میکند، بلکه با معیارها و علومی همانند جامعهشناسی، مردمشناسی، تاریخنگاری، اکولوژی، باستانشناسی، شهرسازی، آرمانهای نهفته در هنرهای تجسمی، پلاستیک، ادبیات، اساطیر، ایدئولوژیهای مذهبی، ملی و قومی نیز آمیخته میشود.
موضوع و مصادیق این نگرش عمدتاً آثار و بناهای تاریخی است. این آثار مملو از اطلاعات متقنی از اعماق تاریخ است، اطلاعاتی که میتواند پایه و اساس برنامه ریزیهای کلان جامعه باشد.
به عبارت دیگر، یک عمارت تاریخی، یک قطعه کاشی منقوش از یک بنا، یک عدد کاسه و یا کوزه سفالی از دورانهای تاریخی مختلف، اطلاعات دقیق و جامعی از افکار، اندیشهها، آرمانها، ایدهآلها، هنجارها، ارزش ها و معیارهای رایج و حاکم در زمان همان اثر را در خود نگه داشته و در مواقع لزوم میتواند مورد بهرهبرداری قرار گیرد. بنابراین ارزش و اعتبار واقعی این آثار نه تنها در جنس آنها، بلکه متعلق به اطلاعاتی است که در اثر نهفته است.
همچنانکه در جوامع انسانی موج اول (دستیابی به غذا)، موج دوم (داشتن سلاحهای قوی) و موج سوم (دستیابی به اطلاعات دقیق) سپری شده و موج چهارم که دوران هوش مصنوعی است، پدید آمده و با اطلاعات کارایی ارزشمندی را ارائه میدهد و این مطالب مختصر ارزش و اهمیت آثار تاریخی و اطلاعات متقن نهفته در آنها را بیش از پیش مشخص میکند.
در بخش سوم، به آثار و بناهای تاریخی از ابعاد اقتصادی نگریسته میشود. در کشورهای پیشرو، نام میراث فرهنگی به «ثروت فرهنگی» تبدیل شده و مدیران در این جوامع، بحرانهای اقتصادی مناطق را با ثروتهای فرهنگی حل و فصل میکنند و آن عنایت به صنعت عظیم گردشگری است.
تسنیم: آیا مرمتهایی که در استان زنجان انجام میشود، اصولی هست یا نه؟
ابتدا باید مرمت اصولی بناهای تاریخی را تبیین کنیم، آنگاه درمییابیم که مرمتها اصولی است یا خیر.به نظر بنده، تئوریهای پویای هیچ علمی در مجامع جهانی، همانند علم مرمت مغایر هم نیستند. این مغایرت از بدو ظهور علم مرمت در قرن نوزدهم بهوجود آمده و هم اکنون هم ادامه دارد. به عبارت دیگر، هر جا سخن از مرمت بناهای تاریخی بشود، بلافاصله نام دو شخصیت مرمتی در اذهان متبادر می شود. جان راسکین و اوژن لدوک که از بانیان و نظریه پردازان علم مرمت بودهاند.
جان راسکین به اصالت، نگهداری و حفاظت بنا بدون دخالت فیزیکی در بنا معتقد بود اما لدوک به مرمت کردن کامل بنا و احیای عناصر و اندامهای آسیبدیده بنا تمایل داشت. هر دو نظریه پویا بود و بعدها معمارانی همانند بویتو، لوکا بلترامی، لوکوربوزیه و دیگران این نظریهها را تعقیب کردند و هنوز هم ادامه دارد.
علاوه بر مغایرت تئوریکی، مشکل دیگری در حوزه مرمت در کشور و به تبع اولی در استان وجود دارد و آن ناشی از بد ترجمه شدن و استباط نادرست از متون کنوانسیونهای بینالمللی مرمت همانند کنوانسیون ونیز، آتن، کپنهاک و مثل اینهاست که در مسائل مربوط به مرمت ابنیه، تاثیر منفی گذاشته است.
شهر زنجان یک بازار تاریخی بسیار جالب و ارزشمند را در خود جای داده است. این بازار در داخل محدودهای واقع شده که به «محله تاریخی بازار» موسوم است و در مجموع 53 هکتار وسعت دارد، از این مساحت 14 هکتار آن بازار سرپوشیده و تجاری و 39 هکتار آن در گذشته مسکونی بوده است. ادارهکل میراث فرهنگی استان در سالهای گذشته، تقریباً کل راستهها را که 584 چشمه طاق و تویزه است مورد مرمت قرار داده و مرمت آنها اگر ایدهآل نباشد، کاملاً قابل قبول است و به گونهایی است که این راستهها در جریان زندگی شهری زنجان و روستاهای حوزه نفوذ شهر، عملکرد جالبی را به خود اختصاص داده است. بنابراین مدیران و مسئولان ذیربط شایسته دریافت دستمریزاد هستند.
اما فاجعه در قسمت غیرمسقف محله بازار است که بلافاصله از سمت جنوبی مغازهها آغاز شده و تا محور خیابان خیام ادامه دارد که قسمت مسکونی این بافت مثلا تاریخی را تشکیل داده است! در این محدوده هفت محله به نامهای لطفعلی، سقالر، سیدستار، حسینیه، سیدلر، توپآقاجی و نایبآقا قرار دارد.
در این محلات، 422 واحد غیرتجاری جای گرفته است؛ از این تعداد 39 واحد معادل 9.3 درصد نوساز، 95 واحد معادل 22.7 درصد قابل استفاده و 288 واحد معادل 68 درصد آن تخریبی و در حال تخریب است. از تعداد واحدهای مزبور 189 واحد(44.5 درصد) کاربری مسکونی دارد و نزدیک به 950 نفر در آنها ساکن هستند. این بافت کاملاً مخروبه، آلودہ، فاقد هر گونه امکانات شهری، خطرناک و تقریباً غیرقابل سکونت است. مایه تأسف است که گفته شود، باعث و بانی این فاجعه ادارهکل میراث فرهنگی استان است.
این اداره محترم برای حفاظت و مرمت آن ضوابطی تعریف کرده که مقررات آن بر مبنای ترجمه و برداشت نادرست از متون و آییننامههای بینالمللی بوده که در سطور قبل ذکر شد.
لازم به توضیح است که در سال 1354 بنابر درخواست از اداره میراث فرهنگی شخصی موسوم به آنژلا بیوکیانس، ضمن مطالعه و برداشت میدانی، یک شیت نقشه 53 هکتاری محله بازار را در قطع A1 تهیه و در حاشیه همان نقشه – اشتباه نکنم – 13 بند برای مرمت و حفاظت از این محله، ضوابطی تعریف کرده است. این نقشه و ضوابط مندرج در آن در زمان ارائه مشکلات عجیب و غریبی داشته، اما هنوز با گذشت 50 سال از تهیه آن هنوز درب به همان پاشنه میچرخد! به عبارت دیگر، محله بازار زنجان از سال 1354 فریز شده است.
پس از سال مزبور برای شهر زنجان طرحهای جامع و تفضیلی متعددی تهیه و به مرحله اجرا در آمده، اما از ترس میراث فرهنگی محله 53 هکتاری دست نخورده باقی مانده است. در نتیجه این سیاست و ضوابط مرمتی و حفاظتی نادرست، محله تاریخی بازار که زمانی نه چندان دور، محل اسکان بازاریان، متمولین شهر و شهروندان اصیل زنگانی بود، به علت رفتار نامناسب و غیرعلمی میراث فرهنگی به این وضعیت اسفناک دچار شده است.
پیشبینی بنده این است، اگر خدایناکرده زلزلهایی با قدرت تخریبی 4 تا 5 درجه در مقیاس ریشتر حادث شود، 90 درصد ساکنان این محله آسیب خواهند دید.
بنابراین توصیه میشود، مقامات ارشد استانی، نظر میراث فرهنگی استان را به حل این معضل شهری که ناشی از بیتوجهی این دستگاه است، جلب کرده و با اولویت به حل این معضل خطرآفرین که راهکار آن بسیار ساده و اصولی است، بپردازند تا شاید موضوع جبران مافات و از وقوع فاجعه احتمالی جلوگیری کند.
بنده از همین تریبون به مسئولان معزز میراث فرهنگی استان توصیه میکنم به محله بازار تبریز که هم نزدیک است و هم به لحاظ قدمت و ساختار مشابه بازار زنجان باشد، نظری بیندازند تا ببینند که محله بازار تبریز کاملاً آباد، پررونق، با امکانات شهری کامل، امن و نظیف است، بهطوری که زندگی عادی شهری در آن جریان دارد و این منطقه را با محله بازار زنجان مقاسیه کنند تا عملکرد دستگاهها بیش از پیش روشن شود و مسئولان ذیربط با سرعت زیاد و دقت نظر شایسته و استفاده از تجارب دیگران که خیلی هم زیاد است، اقدامات قابل قبولی ارائه دهند.
بنابر مطالب ذکر شده عملکرد اداره کل میراث فرهنگی استان زنجان در حیطه مرمت و نگهداری محله بازار کاملاً غیراصولی و غیرقابل قبول است.
تسنیم: مرمت سایر بناهای تاریخی و آثاری مثل شهر زیرزمینی دژمنده و خانه خدیوی که در سالهای اخیر در معرض تخریب قرار گرفتند، را چگونه ارزیابی میکنید؟
در ادامه بررسی و ارزیابی اصولی بودن مرمت بناهای تاریخی توسط میراث فرهنگی به حضور عارضم که در سالهای اخیر عملکرد میراث فرهنگی در مرمت بناهای تاریخی استان فوقالعاده ناچیز بوده و مرمتی مبتنی بر برنامه که دارای پایه و اساس مطالعاتی باشد، مشاهده نمیشود.
کار مرمت آثار تاریخی فوقالعاده حساس است و دست یازیدن بر آن باید مبتنی بر مطالعات دقیق باشد. به عبارت دیگر، هرگونه مداخله فیزیکی در بناهای تاریخی مستلزم شناخت کامل آن است و لاغیر. در حال حاضر آن بناهایی که اسم بردید مثل شهرک زیر زمینی دژمنده و بناهای دیگر، حرکت مرمتی قابل توجهی انجام نگرفته تا بتوان راجع به مرمت آنها اظهار نظر کرد.
خانه ناصر خدیوی یکی از خانههای زیبا و ارزشمند زنجان بود که متاسفانه مورد بیمهری و بیتوجهی اداره کل قرار گرفته و تقریباً در حال نابودی کامل است.
تسنیم: آیا برای مرمت آثار تاریخی زنجان از روشهای روز دنیا و مصالح و یافتههای جدید استفاده میشود؟
پیشتر عرض کردم که در سالهای اخیر، میراث فرهنگی فعالیتهای مرمتی قابل توجهی انجام نداده است. اما در 10 سال گذشته کارهای مرمتی ارزشمندی روی بعضی از بناهای تاریخی استان انجام گرفته که این سبک برای مرمتکاران سایر استانها ناآشناست.
جالب است بدانید همین کارهای مرمتی بینظیری که در بعضی از بناهای تاریخی زنجان توسط تیم مرمت بنده انجام گرفته، از ابداعات خودمان هست که مسئولان و کارشناسان ذیربط در ادارهکل نه خبر از آن دارند و نه به خبردار شدن علاقهمند هستند.
یکی از شیوههای نوین مرمت بناهای تاریخی انجام گرفته در استان زنجان جابهجایی عناصر و اندامهای لغزیده و ناشاقول در بناست. در عرف مرمت، عناصر معماری که ناشاقولی آنها بیشتر از 5 درصد ارتفاع آن باشد، کل آن عنصر لغزیده را جمعآوری کرده و آن را مجدداً مطابق با الگوهای قبلی و با مصالح روز اجرا میکنند. اما تیم بنده، بناهای تاریخی ناشاقول و لغزیده متعددی را در استان بدون تخریب، جابهجا و به حالت شاقول و استوار درآورده و در نتیجه اصالت تاریخی اجزا و عناصر معماری حفظ شده است.
به طور مثال رواقهای اضلاع جنوبی، شمالی و غربی سرای حاجی کلبعلی در راسته بازار امامزاده، رواق سرای ناصری در بازار بزرگ و رواقهای کاروانسرای ملک در ابتدای بازار پایین به این شیوه جدید به گونهایی مورد مرمت قرار گرفته اند که اصالت اجزای معماری آنها کاملاً حفظ شده است که البته کارفرمای بناهای مذکوره اداره میراث فرهنگی استان بوده است.
از دیگر بناهایی که به این شیوه مرمت شده، بنای تاریخی موسوم به کارخانه کبریت سه ستاره زنجان است؛ این بنا به کارفرمایی اتاق بازرگانی زنجان و به مدیریت و پیمانکاری بنده و به شیوه جابهجایی عناصر معماری انجام گرفته و عنصر جابهجا شده قابل رویت آن، سر در زیبای کارخانه است. لازم به یادآوری است که سردر مزبور در گسترش عرضی خیابان صفا قرار گرفته بود و باید تخریب یا جمعآوری میشد که این سردر با حفظ اصالت خود، 4.20 متر به عقب برده و از بستر خیابان خارج شد و بنا به طور اصیل مورد حفاظت قرار گرفت تا امروزمورد بازدید جمع کثیری از شهروندان باشد.
جالب است بدانید که ادارهکل میراث فرهنگی اصلاً در جریان این نوع مرمتهای حرفهایی قرار نگرفت.
یکی دیگر از فعالیتهای مرمتی که با متدهای جدید علم مرمت استفاده شده، مقاومسازی بناهای تاریخی با استفاده از کابلهای فولادی است و این مورد نیز از ابداعات تیم مرمتی بنده است. بناهای متعددی به این شیوه مرمت و مقاومسازی شده به گونهایی که پدیده تخریب از بناها سلب شده است. ایوانهای اضلاع شمالی و جنوبی مسجد جامع زنجان، پل کهنه زنجان (یل میر بهاء الدین)، بناهای تاریخی موسوم به آرامگاه مولانا حسن کاشی در سلطانیه و بنای تاریخی رختشویخانه با استفاده از کابلهای فولادی مرمت و مقاومسازی شدهانده که در نوع خود بینظیر هستند.
تسنیم: در مجموع وضعیت مرمت در استان زنجان را چگونه ارزیابی می کنید؟
مرمت کردن بنای تاریخی، مستلزم شناخت کامل آن مانند شناخت پیشینه تاریخی، شناخت ویژگیهای معماری، شاخصهای هنری بنا، آسیبشناسی بنا، شناخت ضایعات داخلی و خارجی، شناخت ویژگیهای سازهایی و سایر موارد است و مرمتکارانی که واجد این اطلاعات باشند کمتر دیده میشود. خروجی مرمتهای بدون مطالعه و بدون نظر کارشناسی نتایجی مثل مرمت مسجد آقا کاظم در خیابان سعدی جنوبی، مرمت ضلع شرقی مسجد مشرف به خیابان سعدی دارد که نمونهایی از موارد مرمت مخدوش بهشمار میرود که توسط میراث فرهنگی انجام گرفته است.
تسنیم: آیا روند نگهداری و مرمت آثار تاریخی، آنها را برای نسلهای آینده حفظ خواهد کرد؟
آثار و بناهای تاریخی بهطور کلی در ردیف اموال ملی و آثار شاخص در ردیف اموال جهانی طبقهبندی میشود. بهطور مثال بناهایی مانند گنبد سلطانیه، معبد پارتنون، کلیسای سانتاماریا و مواردی از این دست متعلق به تمدنهای جهانی اما محل استقرار و جغرافیای آنها متفاوت است. یکی در سلطانیه، دومی در شهر رم و سومی در فلورانس قرار دارد، اما مالک اینها همه انسانهایی است که در کره زمین زندگی میکنند یا در آینده خواهند زیست.
بنابراین آثار و بناهای تاریخی امانتی است که گذشتگان به ما سپردهاند و ما نیز مکلفیم آنها را همانطور که تحویل گرفتیم به آیندگان بسپاریم. اما تولیت و مسئولیت این تفکر به ادارات کل میراث فرهنگی محول شده است. حال با عنایت بر آنچه که در باب عملکرد میراث فرهنگی در امور مربوط به حفاظت و مرمت آثار تاریخی ذکر شد، میتوان این روند را ارزیابی کرد.
منبع: خبرگزاری تسنیم
