بنیاد ملی علم ایران که پیشتر با عنوان صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران کشور شناخته میشد، در یکسال اخیر مسیر تازهای را در نظام حمایت از پژوهش دنبال کرده است. بازطراحی ساختارها و سامانههای اجرایی، تغییر در شیوه ارزیابی طرحها، افزایش فراخوانهای مسألهمحور و تلاش برای کوتاهکردن زمان تعیین تکلیف درخواستها، مهمترین اجزای این تغییر محسوب میشوند. براساس آمارهای منتشرشده، بنیاد در سال ۱۴۰۳ مجموعا ۴۹۵۱ طرح پژوهشی دریافت کرده که از میان آنها ۱۶۱۷ طرح به تصویب رسیدهاند. به این ترتیب، نرخ پذیرش طرحها ۳۳درصد بوده است؛
رقمی که در مقایسه با میانگین حدود ۳۸درصدی یک دهه گذشته، از سختگیرانهتر شدن فرآیند انتخاب یا افزایش رقابت برای دریافت حمایت حکایت دارد. یکی از مهمترین مطالبات پژوهشگران در سالهای گذشته، طولانی بودن روند بررسی و اعلام نتیجه طرحها بوده است؛ روندی که گاه برنامهریزی علمی، تأمین نیروی انسانی و حتی اجرای پایاننامهها و پروژههای دانشگاهی را با اختلال مواجه میکرد. بنیاد ملی علم ایران اعلام کرده میانگین زمان تعیین تکلیف طرحها، اعم از تصویب یا رد، از ۱۰۸ روز به ۹۰ روز کاهش یافته است.
تغییر دیگر در سیاست بنیاد، فاصله گرفتن نسبی از حمایتهای پراکنده و حرکت به سمت فراخوانهای موضوعی است. بیش از ۷۰درصد حمایتهای انجامشده در یکسال گذشته، بهصورت هدفمند و بر پایه فراخوانهایی در حوزههای اولویتدار انجام شده است؛ حوزههایی مانند هوش مصنوعی، انقلاب زیستی، فناوری نانو، میکروالکترونیک، پژوهشهای مرز دانش و محصولات بدیع و نوظهور.
این رویکرد، از یکسو میتواند منابع محدود پژوهشی را به سمت نیازهای فناورانه و علمی کشور سوق دهد و از سوی دیگر، این پرسش را پیش میکشد که جایگاه پژوهشهای بنیادی، علوم انسانی و ایدههای نوظهوری که هنوز در فهرست اولویتهای رسمی قرار نگرفتهاند، چگونه حفظ خواهد شد. حمایت هدفمند زمانی موفق است که به محدودشدن دامنه ابتکار پژوهشگران منجر نشود. دادههای استانی نیز تصویری دوگانه ارائه میدهند. تهران با ۲۴۴.۷میلیارد تومان اعتبار مصوب، بیشترین سهم را از حمایتها داشته است و پس از آن خراسانرضوی و آذربایجان شرقی قرار گرفتهاند.
در سطح دانشگاهی نیز دانشگاههای تهران، تربیت مدرس و صنعتی شریف، از مهمترین دریافتکنندگان حمایت بهشمار میروند.بنیاد ملی علم ایران سال ۱۴۰۳ از قالبهای متنوعی نظیر طرح پژوهشی، رساله دکتری، پسادکتری، گرنت تحقیقاتی، پروژه بینالمللی، خوشه تحقیقاتی و فرصت مطالعاتی استفاده کرده است. در این میان، نرخ پذیرش رسالههای دکتری و طرحهای پسادکتری بالاتر از بسیاری از قالبهای دیگر بوده که نشاندهنده توجه بیشتر به پژوهشگران جوان است.
با وجود این، معیار نهایی موفقیت این بازطراحی نه صرفا شمار طرحهای دریافتی و نه حتی سرعت تصویب آنها، بلکه میزان دستاوردهای حاصل از آنهاست.
سنجش واقعی باید بر پایه خروجیهای قابل مشاهده انجام شود: مقالات باکیفیت، فناوریهای قابل استفاده، حل مسائل واقعی کشور، تقویت همکاریهای علمی بینالمللی و توزیع متوازنتر فرصتهای پژوهشی میان دانشگاهها و استانها.رشد ۹۰درصدی تقاضا برای حمایت، نشانهای مثبت از افزایش مراجعه پژوهشگران به بنیاد است، اما تبدیل این استقبال به سرمایه علمی و فناورانه، استمرار شفافیت، داوری مستقل، پاسخگویی و ارزیابی دقیق نتایج طرحهای مصوب وابسته خواهد بود.
منبع: جام جم آنلاین
