«هیچ چیز رایگانی در اقتصاد وجود ندارد.»؛ این جملهای است که سالها در ادبیات اقتصادی نقش بسته و در بسترهای گوناگون با توجه به شرایط جامعه خود را بروز میدهد. ممکن است به خود بگویید مثلا اگر فردی به من بلیت یک فیلم سینمایی را هدیه کند، منفعتی به من رسیده که کاملا رایگان بوده است اما به این فکر نکردید که هزینه تماشای یک فیلم رایگان را زمان خود دادهاید. در سطح جامعه نیز این تعریف صادق است با این تفاوت که توزیع یک کالا یا خدمات رایگان لزوما برای فرد گیرنده هزینهبردار نیست بلکه میتواند هزینه خود را در سطح جامعه تحمیل کند.
این روزها مسئله بنزین ارزان نقل محافل اقتصادی شده، طوریکه راهکار افزایش قیمت بدون چون و چرا روی میز سیاستگذار قرار گرفته است. اما آیا این بنزین ارزان، برای جامعه هم ارزان تمام شده یا گران؟
بنزین ارزان صرفا یک نهاده در دسترس برای فعالیتهای خدماتی نیست، بلکه توسعهدهنده شبکهای از حملونقل و تولیدات صنعتی با محوریت نهاده ارزان قیمت است. شبکهای که در آن ایجاد شغل و رفاه در شهرهای حومه پایتخت از معنا تهی شده چرا که میتوان با حمل و نقلی ارزان قیمت به بازار کار در مرکز تهران متصل شد.
بنزین ارزان قیمت ساختاری را شکل داده که تغییر آن نیازمند فعالسازی مولفههایی است که تا کنون از چشم سیاستگذار دور مانده است. برای مثال سیاستگذار باید شرایطی را فراهم کند که ایجاد کسب و کار و استفاده از حمل و نقل عمومی مناسب در هر شهری در صدر اولویتها قرار بگیرد. طبیعتا برای نیل به این هدف نیز کنترل تورم، ایجاد رشد اقتصادی و آزادسازی تجارت با جهان از ملزومات است.
حالا فرض کنید دولت در طرح بنزینی خود بدون اینکه ملزومات مذکور را رعایت کند، قیمت بنزین آزاد را از ۵ هزار تومان به ۲۵ هزار تومان افزایش دهد. (باید دقت داشت که این یک فرض است و هنوز دولت درباره طرح بنزین تصمیم نهایی خود را اتخاذ نکرده است) در این شرایط هزینه افرادی که با خودروی شخصی به قصد کار از شهرهای حومه تهران به پایتخت سفر میکنند چه تغییری خواهد داشت؟
کاهش معنیدار رفاه در شهرهای حومه تهران
در این گزارش به دلیل تعدد خودروهای موجود در کشور، سه نمونه از هر گروه خودرویی داخلی، مونتاژی و خارجی انتخاب شد و مصرف سوخت ترکیبی این خودروها با توجه به کیفیت بنزین فعلی در نظر گرفته شده است. از خودروهای داخلی، دنا پلاس توربوی اتوماتیک به عنوان نمونه انتخاب شده، از خودروهای مونتاژی، جک جی۴ انتخاب شده و از خودروهای خارجی، نیسان سیلفی هیبریدی انتخاب شده است. این خودروها به ترتیب ۱۰ لیتر، ۸ لیتر و ۷ لیتر مصرف ترکیبی سوخت به ازای هر صد کیلومتر دارند.
اگر یک فرد مقیم حومه تهران، با یکی از این سه مدل خودرویی مجبور به عزیمت به شهر تهران و بازگشت به خانه باشد در طی یک ماه هزینه مشخصی را بابت بنزین پرداخت خواهد کرد که این رقم با توجه به هر شهر متفاوت است. برای مثال اگر یک فرد با خودروی داخلی هر روز از کرج تا تهران را رانندگی کند باید ماهانه حداقل ۶۸۰ هزار تومان هزینه بنزین بپردازد تا بتواند اشتغال خود در پایتخت را حفظ کند.
اما اگر قیمت بنزین آزاد از ۵ هزار تومان به ۲۵ هزار تومان افزایش پیدا کند، هزینه سفر برای افراد مقیم کدام شهر بیشتر خواهد بود؟
محاسبات نشان میدهد افرادی که مقیم اسلامشهر هستند، به دلیل بعد مسافت کمتر، هزینه بیشتری بابت بنزین نخواهند پرداخت و افزایش قیمت بنزین کمترین اثر را بر روی این افراد خواهد داشت. اما اگر ساکن ورامین باشید هزینه سفر شما به تهران میتواند حفظ اشتغال شما را با مشکل مواجه کند. در حال حاضر اگر هر روز یک فرد با خودروی داخلی از ورامین به تهران سفر کند باید حدود یک میلیون تومان برای بنزین کاری خود بپردازد. حال با افزایش قیمت بنزین هزینه سفر این افراد به تهران در طی یک ماه به بیش از ۴ میلیون تومان خواهد رسید.
رقمی که اگر سطح درآمدی افراد ساکن در این شهر بالا نباشد میتواند آنها را به سمت شغلهای خدماتی مانند راننده تاکسیهای اینترنتی (به عنوان شغل دوم) سوق دهد.
این محاسبات اکوایران یک اتفاق مهم در شرایط حال حاضر اقتصاد ایران را روایت میکند؛ بنزین ارزان برای اقتصاد ایران گران تمام شده است. بنزین ارزان باعث شده ساختار اشتغال و رفاه در شهرهای دور از پایتخت توسعه پیدا نکند و همین موضوع، قیمت بنزین را برای ساکنان این مناطق حیاتی کرده است. طوریکه افزایش قیمت این حامل، میتواند به قیمت از دست رفتن شغل و رفاه برای ساکنان این مناطق تمام شود. به همین دلیل انتظار میرود دولت پیش از هر تصمیمی درباره قیمت بنزین ابتدا ملزومات این تصمیم را فراهم کند تا آثار اجتماعی آن گریبانگیر مردم این مناطق نشود.
منبع: اکوایران
