سفر اخیر دکتر مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، به کشورهای ارمنستان و بلاروس در روزهای ۲۷ تا ۲۹ مرداد ۱۴۰۴ (۱۸ تا ۲۰ اوت ۲۰۲۵) در بحبوحه تحولات مهم ژئوپلیتیکی در قفقاز و اوراسیا انجام شد. این سفر که با امضای ۲۲ سند همکاری در حوزههای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی همراه بود، نشاندهنده عزم ایران برای تقویت حضور راهبردی در منطقه و مقابله با فشارهای غربی است. این گزارش به تحلیل ابعاد مختلف این سفر و پیامدهای آن برای ایران و منطقه میپردازد.
تصاویری را از استقبال پزشکیان در ایروان توسط مقامات بلندپایه این کشور مشاهده می کنید؛
زمینه و اهداف سفر
سفر رئیسجمهور ایران به ارمنستان و بلاروس در شرایطی صورت گرفت که منطقه قفقاز جنوبی پس از توافق صلح آمریکامحور بین ایروان و باکو (امضا شده در ۸ اوت ۲۰۲۵ در واشنگتن) دستخوش تغییرات راهبردی شده است3. این توافق که به ایجاد کریدور ترانزیتی «TRIPP» (مسیر ترامپ) منجر شد، نگرانیهای ایران را درباره محصور شدن ژئوپلیتیکی و کاهش نفوذ در قفقاز افزایش داده بود9. اهداف اصلی سفر عبارت بودند از:
- تقویت همکاریهای دوجانبه با ارمنستان و بلاروس به عنوان متحدان منطقهای.
- مقابله با تحریمهای غربی از طریق گسترش روابط با اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU).
- ایجاد (تعادل) در قفقاز در مقابل نفوذ فزاینده آمریکا و ناتو.
- گشایش مسیرهای جدید ترانزیت و انرژی برای کاهش وابستگی به کریدورهای تحت کنترل غرب.
دستاوردهای کلیدی سفر
دستاوردها در ارمنستان
- امضای ۱۰ سند همکاری در حوزههای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، آموزشی، بهداشتی و راهسازی68.
- توافق بر سر افزایش مبادلات تجاری از ۷۰۰ میلیون دلار به ۳ میلیارد دلار در بلندمدت6.
- پروژههای زیرساختی مشترک شامل:
- احداث پل دوم مرزی روی رود ارس برای افزایش ظرفیت ترانزیت6.
- توسعه خط سوم برق ۴۰۰ کیلوولت برای دوبرابر شدن صادرات برق ارمنستان به ایران3.
- فعالسازی کریدور خلیج فارس-دریای سیاه برای اتصال ایران به اروپا از طریق ارمنستان و گرجستان3.
- تضمین حاکمیت ارمنستان بر کریدور زنگزور توسط نخستوزیر پاشینیان، که مطابق با منافع امنیتی ایران است9.
دستاوردها در بلاروس
- امضای ۱۲ سند همکاری در حوزههای سیاسی، حقوق بینالملل، گردشگری، رسانهای، بهداشت، دارویی، صنعتی و محیط زیست610.
- توافق بر سر لغو روادید برای شهروندان دو کشور به منظور تقویت گردشگری و مبادلات تجاری2.
- فعالسازی سه پرواز مستقیم بین تهران و مینسک برای تسهیل ارتباطات10.
- همکاریهای دفاعی و فنی-نظامی به عنوان بخشی از توافق راهبردی دو جانبه4.
- تلاش برای ایجاد مکانیسمهای پرداخت با ارزهای محلی برای دور زدن تحریمها3.
ابعاد ژئوپلیتیکی سفر
مقابله با نفوذ آمریکا در قفقاز
توافق صلح واشنگتن بین ایروان و باکو که به ایجاد کریدور TRIPP منجر شد، هدف آمریکا را برای تثبیت حضور در مرزهای ایران نشان میدهد9. ایران با سفر به ارمنستان و تضمین کنترل این کشور بر کریدور زنگزور، عملاً مانع از به حاشیه رانده شدن خود در معادلات قفقاز شده است. همچنین، همکاری با بلاروس—که متحد نزدیک روسیه است—ابزار دیگری برای موازنهگری در مقابل غرب محسوب میشود9.
تقویت همگرایی در اوراسیا
ایران با بهرهگیری از membership ناظر در اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU)، به دنبال افزایش همکاریهای اقتصادی با اعضای این اتحادیه است3. سفر به بلاروس—به عنوان یکی از اعضای مؤثر—میتواند دسترسی ایران به بازارهای اوراسیا را تسهیل کند. همچنین، هماهنگی در سازمان همکاری شانگهای (SCO) و BRICS از دیگر ابعاد همگرایی است6.
امنیت انرژی و ترانزیت
ایران و ارمنستان بر سر صادرات گاز و تبادل برق به توافق رسیدند که میتواند وابستگی انرژی ارمنستان به روسیه را کاهش دهد و در عین حال، ایران را به یک بازیگر مؤثر در بازار انرژی قفقاز تبدیل کند8. همچنین، کریدور خلیج فارس-دریای سیاه جایگزین مناسبی برای کریدور تحت کنترل غرب (TRIPP) خواهد بود.
چالشها و ریسکها
- عدم قطعیت در قفقاز: تحولات داخلی ارمنستان و آذربایجان و احتمال تغییر مواضع سیاسی میتواند توافقات را تحت تأثیر قرار دهد3.
- فشارهای غرب: آمریکا و اتحادیه اروپا ممکن است با تشدید تحریمها به مقابله با همکاریهای ایران و بلاروس بپردازند9.
- مشکلات زیرساختی: نبود مکانیسمهای پرداخت پایدار و محدودیتهای حمل و نقل میتواند اجرای توافقات را کند کند3.
- رقابت منطقهای: حضور رژیم صهیونیستی در آذربایجان و نفوذ ترکیه میتواند امنیت مرزهای شمالی ایران را تحت تأثیر قرار دهد9.
جمعبندی و چشمانداز
سفر رئیسجمهور ایران به ارمنستان و بلاروس را میتوان پاسخی راهبردی به تحولات اخیر قفقاز و فشارهای غرب دانست. این سفر نه تنها دستاوردهای ملموسی در حوزههای اقتصادی و امنیتی به همراه داشت، بلکه پیام روشنی به بازیگران بینالمللی مبنی بر تعهد ایران به دیپلماسی فعال و چندجانبهگرایی ارسال کرد. چشمانداز همکاریها به عواملی مانند:
- اجرایی شدن پروژههای زیرساختی تا پایان سال ۱۴۰۴.
- تقویت مکانیسمهای مالی و بانکی برای دور زدن تحریمها.
- هماهنگی بیشتر با روسیه و چین در چارچوب سازمانهای منطقهای.
بستگی دارد. در صورت تحقق این شرایط، ایران میتواند نقش خود را به عنوان یک قدرت منطقهای مؤثر در قفقاز و اوراسیا تثبیت کند.
